مسجد جامع گرگان ( ثبت آثار ملی شماره 181) .
مسجد جامع گرگان ( ثبت آثار ملی شماره 181) .
مسجد جامع در بافت قدیمی شهرو در محله ( بازار ) نعلبندان در زمینی به مساحت 1606 متر مربع واقع شده است . مقدسی مولف کتاب « احسن التقاسیم » در سال 375 هجری می نویسد: در مسجد جامع استر آباد رلویدم که در بازار شهر واقع شده و نهری از جلوی آن جاری است».
الهمی صاحب کتاب « تاریخ جرجان » می نویسد :« علی بناحمد بوکرداسترآبادی در سال 333 ه. نقل کرده که محمد بن خالد خنظی رازی مسجد جامع استرآباد را بنا کردهو خودش در همانجا فقهرا بازگو می کرد.
مگلونف سیاح روسی ( 1233 ه.ش . سفر نامه استر آباد و گیلان منگولف » در سفر نامه خود به توصیف نعلبندان و موقعیت مسجد جامع پرداخته و چنین می نویسد: «... در طرف شرقی آن دروازه ایست که از بس گل و لای در آن هست عبور و مرور از آن مشکل است... باغس بس وسیع که انواع میوه دارد ، ولی از بس مبالاتی ، چهار پایان اهلی را در آن رها کرده و چراگاه شده است. مسجد جامع و گورستان شهر در این محله است».
مشکوتی در باره مسجد جامع می نویسد : « ثبت تاریخی 181 : بنای اصلی این جامع متعلق به دوران سلجوقیان بوده است. از آثار دوره سلجوقی در حال حاضر فقط مناره آجری که دارای کتیبه ای به خط کوفی باقی مانده است. منبر چوبی مسجد مورخ سال 859 هجری و محراب آن دارای تاریخ 1108 هجری می باشد در داخل مسجد ، فرمانهای تاریخی متعددی که درروی سنگ نقره شده ، نصب می باشد. قدیمی ترین آنها 862 هجری و آخرین تاریخ فرمان سال 1219 هجری است . در قالب بالای منبر کتیبه ای به خط ثلث حکاکی شده است ، در این کتیبه نام ابوالقاسم با بربهادرکه از امرای تیموری است ، خوانده می شود . این مسجد چندین بار مرمت گردیده است ، از جمله در زمان شاه عباس اول ( 996-1039 هجری ) و شاه عباس دوم ( 1052-1077 هجری ) »
تاریخ بنای مسجد جامع استر آباد کلمه « حوض » حوض با حساب ............... مطابق سال 814 ه.ق می باشد) است و به امر گوهر شاد آنی ساخته شده است و نظیر این مسجد را به امرا و در مشهد و هرات نیز ساخته اند .
از بناهای دوران تیموری است و تا امروز یکی از تراکم از طایفه ایمر aymer متولی این مسجد است. مجمد حسن خان اعتماد السطنه در جاده جامع استر آباد می نویسد:
« بنای این مسجد در سنه هشتصد و چهار شده ، ولی بانی معلوم نیست . از بعضی از معمرین استر آباد چنین مسموح شده که بانی از اهل تسنن و از ترکم معروف به طایفه ایمر بوده . به هر حال وضع حالیه مسجد چندان به نیت ، چندان هم خرابی ندارد از قرارمذکور موقوفات زیاد داشته . در این زمان دو نفر مجتهد در این مسجد امامت می نمایند: یکی جناب آقا سید مصفی .......... و دیگری برادر آقا شیخ صالح ».
حیاط مسجد به شکل چهار ایوانی با وسعت 1000 متر مربع می باشد. دو ایوان آن متعلق به عصر سلجوقی ( 804 هجری قمری ) در دو سوی شرق و غرب مسجد واقع است . اصل بنای مسجد متعلق به دوره سلجوقی می باشد. از محله مناره قدیمی که به سبک معماری سلجوقی ساخته شده است. بعدها در این مسجد در دوره تیموری صفوی و افشاری تعمیرات کلی انجام شده است . درزلزله شدید روز هفدهم فروردین سال 1323 ، قسمتی از مسجد تخریب و سپس باز سازی گردید . ولی مناره آن سالم باقی ماند . این مناره دارای کتیبه کوفی آجری می باشد و یاد آمد مناره ها در نقاط مختلف ایوان از جمله در تاریخانه دامغان ( 417-420 هجری ) – مسجد جامع سمنان ( 420- 446 هجری ) ،مسجد میدان ساوه (453 هجری) ،مسجد جامع کاشان (466 هجری )و چهل دختران اصفهان ( 501 هجری ) است. از مشخصات بارز سبک معماری این مناره ها نداشتن اختلاف پهنا بین پایه و قسمت فوقانی و تزئین آنها با آجر است.
در ایوان غربی مسجد ،سنگ فرمانهایی منصوب است که تعدادی از آنها فرامین حکام و پادشاهان زمان در ارتباط با شهر استر آباد است. قدیمی ترین آنها متعلق به جهانشاه آق قویونلو سال 826 ه. ق و آخرین تاریخ فرمان 1219 ه. ق است. یکی دیگر از این کتیبه ها ی سنگی متعلق به دوران ابوالمظفر جهان شاه می باشد و بر سنگ دیگر القاب حاکم آن زمان ابو الغازی القاهر بهادر بسال 962 ه. ق .نقر شده است.
منبر قدیمی و تاریخی و از جنس چوب و از نوع قالب و گره می باشد – و تزئین آن به صورت منبت کاری با نقوش گل و بوته است. و بر بدنه سمت چپ این منبر چوبی در 12 قالب 8 ضلعی نام دوازده امام و علاوه بر آن نقوش اسلیمی حک کرده اند . منبر مذکور دارای هشت پلکان است. منبر قدیمی و تاریخی در ایوان غربی نگهداری می شود. بدنه سمت چوب بعلت مجاورت با دیوار و در اثر رطوبت و گذشت زمان خسارت و آسیب فراوان متحمل شده و بطور کلی منبر دارای پوسیدگی های فراوان و شکستگی بسیار است و اکنون در یک محفظه شیشه ای نگهداری می شود. لازم به ذکر است که منبر مشروحه نیازمند به مرمت و حفاظت و نگهداری اصولی و علمی بیشتر است. این منبر دارای سه3 کتیبه از دوره های تیموری و افشاری و به خط ثلث ،نسخ و نستعلیق می باشد. یک چهار چوب و دو لنگه درب چوبی نیز در این ایوان و درون یک حفاظ شیشه ای نگهداری می شود . متاسفانه این چهار چوب نیز شکسته و آسیب دیده که برخی از کلمات آن ناخوانا می باشد.
ایوان شرقی در سال 1411 و ایوان غربی و شبستان جنوب غربی در سال 1412 ه.ق کاشی هفت رنگ شده اند . که این کاشی ها دارای تزئینات گل و بوته ،نقوش اسلیمی و آیات قرآنی به خط ثلث است. قسمتهایی از دو ایوان در سال 1297 هجری شمسی آجر کاری شده ،محراب مسجد که گنبدی نسبتا بلند بر بالای آن قرار دارد گچبری است که توسط آقا محمد در تاریخ 1285 ه. ق اجرا شده است این محراب در قسمت شرق است.
مناره مسجد جامع : مناره مسجد جامع گرگان تنها قسمت باقیمانده از معماری
سلاجقه است که در کنار ورودی شرقی مسجد به داخل حیاط در بطن ساختمان های دوره های بعد قرار گرفته و تنها بخشی از آن از پوشش شیروانی بیرون آمده است. این مناره مانند سایر مناره های مناطق شمالی ایران به دلیل آب و هوا،کوتاه و سقف آن بزرگتر از حد معمول است. از مشخصات باند سبک معماری ،نداشتن اختلاف پهنا بین پایه و قسمت فوقانی و تزئین آنها با آجر بوده است.
طرح آن استوانه ای با تزئینات آجر کاری به صورت هندسی و کتیبه کوفی آجری است که قابل مقایسه با سایر مناره های دوره سلجوقی ،همچون مناره مسجد جامع سمنان (378-404 ه.ش ) مناره مسجد میدان ساوه (411ه.ش ) و مناره چهل دختران اصفهان (459 ه. ش ) است. کتیبه کوفی که قسمت اعظم آن از بین رفته مشتمل بر قسمتی از سوره 41 ،آیه 33 و بقیه متن ،وسط ساقه مناره در نظر گرفته شده است. این پنجره که اطراف آن به طور نسبتا زیبایی با ترکیب آجر تزئین شده به سمت قبله است. آجر های بکار رفته در مناره دارای ابعاد 21×21×4 سانتی متر است. به نظر می رسد که بخش فوقانی مناره ویران شده و در دوره های بعد ، مازنه ای چوبی به فرم چهار ضلعی جایگزین شده ،بام پوش آن سفال است و به چهار سو شیب دارد . ارتفاع مناره که در مهر ماه 1380 اندازه گیری شده (از سطح زمین فعلی تا قسمت اتاقک مازنه ) 10 متر و پهنای قسمت پایین آن 6/5 متر می باشد.
کتیبه مناره مسجد جامع : مناره مسجد جامع دارای کتیبه آجری بخط کوفی است که متاسفانه بخشهایی از کتیبه آن از بین رفته و آنچه باقی مانده است بدین شرح است:
" من اله و له و لقد عمرها و... احسن قولامه ... "
