پيرامون تاريخ -فرهنگ و تمدن ايران زمين-استان گلستان-(علیرضا حصارنوی)

گالیکش / بخش :

شهرگالیکش زادگاه من است من فرزند این شهر هستم تلاش کردم برای این مادر زیبا و بردبار و با گذشت که اشتباهات و ندانم کاری های فرزندانی چون من را می بیند ام و گذشت می کند فرزندی خوبی باشم و بدی های مرا ببخشد.این گزارش را با هدف معرفی شهرم تهیه کرده ام باشد که سبب خوشنودی مادرم را فراهم کرده باشد.از خوانندگان وبلاگ برای کاستی های ان پوزش خواسته چنانچه نیاز به عکس و آگاهی های بیشتری دارند به نویسنده وبلاگ به نشانی گفته شده مراجعه کنند.

زمین شناسی منطقه گالیکش :

     ب خش گالیکش د رمحدوده البرز شرقی واقع شده است . رشته شرقی البرز ، واقع در شرق جاده شاهرود – آزادشهر به طور عمده از طاقدیس های منصرف با هسته پالئوزوئیک – تریاس – در شرق ناروین ، غرب ری آباد ، شمال شرق جاجرم و شمال خوشرو تشکیل یافته است ، جهت این گسل ها ENE ( شرق ، شمالی و شرقی ) است.

 این رشته در امتداد راندگی عمده پنهان ، در مقابل قسمت عمیق بزرگ ناودیس البرز به سمت جنوب قد کشیده است. طاقدیس های گسل دار ، بیشتر از سنگ آهک های متراکم ژوراسیک فوقانی و مارن دلیچای و در بعضی قسمت ها ، سنگ آهگ کرتاسه ، تشکیل یافته که بطور دگر شیب از واحدهای آواری پالئوژن در امتداد ناودیس ها پوشیده شده است.

  آب و هوای بخش گالیکش :

   آب و هوای این بخش با توجه به ناهمورایها به دو نوع تقسیم می شود در ارتفاعات به علت کوهستانی بودن ، آب و هوای معتدل کوهستانی است ، و در نواحی کم ارتفاع و جلگه ای به آب و هوای معتدل و نیمه مرطوب تبدیل می شود.

     بررسی به عمل امده درباره شرایط اقلیمی منطقه نشان می دهد ، که چهارماه از سال ( آذر ، دی ، بهمن و اسفند ) هوا هم در شب و هم در روز سرد می باشد . دو ماه از سال ( تیر و مرداد ) هم در شب هم در روز گرم بوده و بقیه اوقات سال ، روزها گرم و شب ها مناسب و یا سرد است . به عبارت دیگر ، شش ماه از سال، هوا ، روز ها گرم و شب ها گرم و یا مناسب است .

رطوبت و بارندگی :

     بخش گالیکش بر اساس نمونه برداری های ایستگاه های کلیماتولوژی شهرستان گنبدکاووس در زمینه میزان رطوبت نسبی در طی دوازده ماهه سال از میانگین حداکثر 86 درصد و حداقل 46 درصد ( سالانه ) و میانگین بارندگی سالانه 3/238 میلیمتر برخوردار است .

 درجه حرارت :

     بخش گالیکش به لحاظ موقعیت جغرافیایی خود از میزان حرارت مناسبی برخوردار است . مطالعات انجام شده نشان می دهد ، که متوسط دمای ماهانه گالیکش 25 درجه سانتی گراد بالای صفر و حداقل 38/10 درجه سانتی گراد می رسد . و متوسط دمای روزانه آن در سال 7/17 درجه سانتی گراد و مطلق درجه حرارت هوا حداکثر 46 درجه سانتی گراد و حداقل 5/14 درجه سانتی گراد است .

 باد :

      دو نوع باد ، آب و هوای این بخش را تحت تاثیر خویش قرار می دهد که عبارتند از :

الف ) بادهای محلی موسوم به خوشاباد

ب ) بادهای باران آور شمال غربی و مغرب

الف ) بادمحلی ( خوشاباد ) :

     این نوع باد که مشابه باد دره سفید رود است ، از سمت جنوب شرقی گالیکش از فراز کوههای کوهستانی از اوائل پاییز شروع به وزیدن می نماید ، و تا اواخر زمستان ادامه دارد. معمولا با قطع شدن این نوع باد ، بارندگی در منطقه شروع می گردد.

بدین معنی که پایان یافتن وزش این نوع باد حاکی از غلبه بادهای باران آور شمال غربی و مغرب است . شدت این باد در دهانه بین کوهها خصوصا در دهانه مسیر رود اوغان بیشتر است.

ب) باد باران آور شمال غربی و مغرب :

     این نوع باد که از سمت دریای خزر می وزد ، به علت همراه داشتن رطوبت فراوان و برخورد آن با ارتفاعات شرق و جنوب گالیکش باعث ریزش باران فراوان می شود . علاوه بر بادهای ذکر شده نسیم کوه و دره در نواحی کوهستانی و بین جلگه و کوهستان در ساعاتی از شبانه روز می وزد ، و باعث طراوت و شادابی آب و هوای منطقه می گردد.

یخبندان :

     بر اساس آمار ایستگاه کلیماتولوژی شهرستان گنبدکاووس تعداد روزهای یخبندان منطقه گالیکش 2/13 روز می بشد ، و بیشترین یخبندان ( 4/9 روز ) در دی ماه اتفاق افتاده است.

سیمای منابع طبیعی :

6-1- منابع تامین آب :

   ب خش گالیکش با توجه به موقعیت جغرافیایی خود از بارش کافی برخوردار است. شبکه آبهای روان در ماههای سرد سال ، باران و در ماههای گرم سال ، آب های فرورو از ذوب برف به صورت چشمه های متعدد و فراوانی است ، که در سر چشمه یا در طول بستر وجود دارند. عدم دسترسی به شبکه آب های روان در بخش هایی از این منطقه ساکنان آن را داشته است ، تا با احداث قنات و انواع چاههای عمیق و نیمه عمیق از آب های زیرزمینی بهره مند گردند.

     مهار کردن آب های سطحی و بهبود بخشیدن به چگونگی استفاده از منابع به وسیله شبکه های آبرسانی ، بند انحرافی و ... نیز از دیگر شیوه های استفاده از این نعمت خدادادی است.

 آب های سطحی :

     بخش گالیکش دارای سه رودخانه به نامهای رودخانه اوغان ، رودخانه دوغ و رودخانه قلی تپه می باشد.

الف )رودخانه اوغان :

      با ارتفاع 196 متر از سطح دریا ، در مسیر جاده گالیکش به فارسیان جاری است ، و آب آن از طریق دهها چشمه کوچک و بزرگ که جزء حوزه آبریز این رودخانه است ، تامین می گردد.

     سرچشمه این رودخانه از ارتفاعات دانیال در استان سمنان و ارتفاعات فارسیان فرنگ ( استان گلستان ) است ، و از آنجا آغاز می شود. از ضلع غربی شهر گالیکش عبور نموده و در محل روستای امان قرجه به رودخانه گرگان رود می پیوندد.

ب)رودخانه دوغ :

     سرچشمه اصلی این رودخانه از آبشار گلستان واقع در پارک ملی گلستان شروع می گردد. مسیر سیل که از ناحیه چشمه خان به طرف جنگل گلستان جریان پیدا می کند ، در فصل های بهار و زمستان به آب این رودخانه افزوده می شود .

     چشمه هایی از قبیل تنگه گل ، افرالی ، خان دوشان ، لوه و تنگراه که همگی دارای آب شیرین دائمی هستند ، به این رودخانه منتهی می شوند.این رودخانه پس از طی مسافتی به موازات جاده بین المللی پس از پل 14 متری ( پل بین روستای آق قمیش و دارآباد ) با قطع جاده جهت آن به سمت شمال غربی تغیر یافته و وارد شهرستان کلاله می گردد.

ج)رودخانه قلی تپه :

     این رودخانه که جهتی شمال به جنوب داشته ، از چشمه های دامنه کوههای روستای دوزین سرچشمه می گیرد ، و پس از عبور از روستای قلی تپه وارد اراضی جلگه ای غرب گالیکش می گردد. این رودخانه کم آب است ، و بیشتر در هنگام بارندگی از آب زیاد برخوردار می شود. رودخانه قلی تپه در نزدیکی روستای کوچک عوض حاجی به رود گرگانرود منتهی می گردد. این رودخانه در گذشته یکی از منابع مهم تامین آب شهر گنبد بوده است .

چشمه ها :

     در حوزه رودخانه اوغان چشمه های معروف عبارتند از : چشمه خانسوار ، چشمه قزلق ، چشمه نارودال واقع در حدفاصل روستای فارسیان گالیکش به دیوچشمه و چشمه های دره چنار را در نزدیکی شرق روستای فارسیان می باشند .

     در حوزه رودخانه دوغ ، چشمه های گلستان واقع در جنگل گلستان ، چشمه های نعلین و ناتلودار واقع در جنگل لوه و در حوزه رودخانه قلی تپه چشمه های جنوب قلی تپه و روستای تاشته قابل ذکر است.

البته در حوزه های یاد شده صدها چشمه کوچک دیگر وجود دارد که از طرف اهالی هر یک به نامی خوانده می شوند.

 مانند چشمه های عباسی و کلکی در روستای فرسیان ، چشمه سرچشمه در روستای سرچشمه ، چشمه آق قمیش در روستای آق قمیش ، چشمه دره سنگ کشته در جنوب شهر گالیکش ، چشمه مارسا ، چشمه قرق و ...

قنات  ها:

              از جمله قنات های بخش گالیکش، قنات پزشکیان است ،که سرچشمه آن شمال شهر گالیکش بوده و پس از طی مسافتی حدود چهار کیلومتر در مسیر جاده عرب بوران ( در سازمان پزشکیان ) آب آن در سطح زمین ظاهر شده و مورد استفاده قرار می گیرد.

     از دیگر قنات ها ، قنات های شمال روستای پاسنگ بالا و پایین و چقر ، قنات های اطراف حیدر آباد ، حسین آباد قربانی و ینقاق را می توان نام برد.

 خاک منطقه :

     در قسمت جلگه ای منطقه گالیکش که دارای خاک رسوبی حاصل از آبرفت رودهای این بخش است به علت رسی بودن و قابلیت نگه داری آب و همچنین وجود گیاه، خاک کافی بسیار حاصلخیز می باشد.

     در ارتفاعات بخش جنوبی و شرقی گالیکش که منطقه ای کوهستانی و مرتفع است ،خاک های سنگلاخی و کم عمق و فلاتی سطح زمین را پوشانیده است. در این قسمت پوشش جنگلی و مرتفع حائز اهمیت می باشد.

 پوشش گیاهی :

     در جاهای مختلف منطقه گالیکش پوشش گیاهی از تنوع برخوردار است، و این به علت تنوع در جنس خاک و آب و هوا می باشد.

     در حاشیه جنوب شرقی پوشش گیاهی استپ بیابانی و پوشش گیاهی استپ کوهپایه ای در قسمت کوهستانی پوشش گیاهی کوهستانی شامل جنگل و چمنزار مشاهده می گردد. هر چه از سمت غرب به شرق پیش رویم به علت کاهش در بارندگی پوشش گیاهی تغییر می کند، بطوریکه در خروجی استان گلستان ( بعد از تونل جنگل گلستان ) به سبب اینکه کوه مانع نفوذ ابرها به آن سوی شرق ناحیه کوهستانی می باشد، به ناگاه پوشش گیاهی کاملا تغییر کرده و استپ منظره حاکم بر منطقه می گردد.

الف ) – پوشش گیاهی کوهستانی :

     در قسمت کوهستانی شرایط مساعدتری برای رویش و دوام گیاهان وجود دارد، اما باید توجه داشت که در همین قسمت هم پوشش گیاهی یکنواخت وجود ندارد.

     زمین های بدون گیاه خصوصا در سراشیبی های تند کوهها و جاههای سنگلاخ که فاقد طبقه ضخیم و مساعد خاک قابل رویش است، خیلی به چشم می خورد، و قسمتهای وسیعی را در بر می گیرد. بالعکس در جاهایی که خاک ضخامت کافی دارد ، چون باران و برف بیشتری در بخش کوهستانی می بارد، و تبخیر هم به دلیل پایین بودن دما به کندی صورت می گیرد ، رویش و دوام گیاهان بیشتر است.

در مسیرهایی چون دهانه جنگل گلستان و دهانه جاده فارسیان به دلیل ازدحام و تراکم ابرها ریزش باران بیشتری را در دامنه ها و کوهپایه ها داریم . همچنین این امر سبب پدید آمدن جنگل های انبوه در آن مسیر شده است . به تدریج که به سمت جنوب و جنوب شرقی پیش می رویم ( حدود دشت شاد در مرز استان گلستان با سمنان و خراسان ) پوشش گیاهی تغییر یافته چمنزار و جنگل تنک و سپس استپی به چشم می خورد.

ب) پوشش جنگلی :

     جنگل های این منطقه که جزئی از جنگل های خزری است ، پهنه ای است پوشیده از درختان پهن برگ از نوع بلوط سپیدار ، افرا ، ملچ ، مازو ، انجیلی ، آزاد ، ممرز ، توسکا و مانند این ها .

     در زیر این درختان کوتاه قد و درخچه های گوناگون می رویند ، انبوهی این زیر درختی ها در برخی جاهای جنگل به حدی است که نمی توان از آنها عبور کرد . گاه جنگل به طور محسوس از سه طبقه گیاه تشکیل شده است : اول درختان بسیار بلند ، بعد درختان کم ارتفاع که در پناه درختان بلند قرار دارند و سپس درختچه ها و علف های گوناگون که در زیر آنها سطح زمین را پوشانده اند.

مراتع :

     مراتع منطقه بیشتر در ارتفاعات ناحیه کوهستانی قرار دارد. این مراتع در فصل بهار و تابستان پوشیده از چمنزار و علفزار می گردد، و به منظور تعلیف دام های دامداران ، کوهسارات مورد استفاده قرار می گیرد.

     برخی مراتع بعضا تبدیل به اراضی کشاورزی شده، و به علت فرسایش کشت در این زمین ها بازدهی مطلوب نداشته ، لذا از سوی کشاورزان کاملا به حال خود رها می گردد.

     این عمل که کاهش مراتع را به دنبال داشته از مشکلات دامداران منطقه است ،که بالطبع خود زمینه کاهش دامها و دلسردی دامداران را فراهم نموده است.

اهمیت پوشش گیاهی :

     پوشش گیاهی منطقه گالیکش که به دو دسته جنگل و مرتع تقسیم می شود یکی از منابع مهم ثروت برای مردم این خطه به حساب می آید. این جنگل ها در اعتدال هوا و تنظیم رودهای منطقه نقش داشته و از لحاظ صنعتی نیز بسیار حائز اهمیت هستند.

     جنگل های این بخش غالبا از درختان پهن برگ تشکیل یافته، و از سایر جنگل های ایران (جنگل های سایر استانها ) کاملا متمایز هستند. بادهای مرطوب که از سوی دریای خزر می وزد، سبب شده است که در دامنه های شمالی قسمت کوهستانی پوشش گیاهی انبوهی پدید آید. این پوشش گیاهی در آب و هوای منطقه گالیکش نقش بسیار مهمی دارد.

     از جنگل های این منطقه استفاده های زیادی می کنند، که از جمله در صنایع کاعذ سازی ، درودگری و نجاری ، تهیه سوخت و زغال و ... می باشد. طرح بهره برداری از جنگل لوه که مجری آن حوزه علمیه گرگان می باشد، یکی از مراکز مهم بهره برداری از جنگل در بخش گالیکش است.

  زندگی جانوری در منطقه گالیکش :

     همانطور که می دانیم زندگی جانوری در تمام جهان با وضع طبیعی خصوصا به آب و هوا و پوشش گیاهی بستگی دارد. با توجه به اینکه در شرق مازندران ( محدوده بخش گالیکش ) هر سه ناحیه آب و هوایی ایران یعنی ناحیه بیابانی و نیمه بیابانی ، ناحیه کوهستانی و ناحیه خزری را داریم، بنابراین تنوعی در جانوران و گیاهان منطقه ملاحظه می گردد.

     بنابر آنچه گفته شد در ناحیه کوهستانی و حاشیه نیمه بیابانی و جلگه ای منطقه انواع و اقسام جانورانی چون : قوچ و میش ، کل ، بز ، خوک و گوزن ، آهو ، یوزپلنگ ، گراز ، خرس ، شوکا ، پلنگ ، گربه وحشی ، روباه ، شغال و خرگوش وحشی و پرندگان : عقاب ، کرکس ، تیهو ، کبک ، کبوتروحشی ، دم جنبانک ، قرقاول ، جغد ، هدهد ، دارکوب ، بلبل و ... را می توان نام برد.

     پارک وحشی گلستان در شرق بخش گالیکش محل مناسبی برای زندگی این جانوران است . این پارک 35 کیلومتر تا مرکز بخش فاصله دارد، با مساحتی بیش از 900 کیلومتر مربع در ناحیه کوهستانی میان گالیکش و بجنورد قرار دارد. یک سوم پارک را جنگل انبوه از نوع جنگلهای کنار دریای خزر پوشانده و دو سوم دیگر آن استپ است. در این پارک از جانوران اهلی خبری نیست ،و انسان نیز در آن سکونت ندارد. انواع و اقسام پستانداران وحشی که قبلا ذکر شد، در این پارک حفاظت شده زندگی می کنند. جاده خروجی

استان مازندران ( جاده بین المللی ) از این پارک می گذرد. در مسیر این جاده برای استفاده مسافرین تفرجگاه هایی احداث شده که دارای امکانات رفاهی چون : لوله کشی آب آشامیدنی ، دستشویی ، نمازخانه ، پارک بازی برای بچه ها و ... می باشد. از جاهای دیدنی این پارک آبشار آن ( آبشار تنگه گل ) و موزه حیات وحش میرزابایلو است که علاقه مندان بسیاری را درایام مختلف سال به خود جذب می کند.

فته شده مراجعه کنند.

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و هفتم فروردین 1388ساعت 9:31 قبل از ظهر  توسط عليرضا حصارنوي_باستان شناس  |