پيرامون تاريخ -فرهنگ و تمدن ايران زمين-استان گلستان-(علیرضا حصارنوی)

القجر /روستا (این گزارش توسط خانم رقیه ممشلی با همکاری نگارنده وبلاگ نوشته شده است.)

موقعیت و وسعت :

روستای القجر از نظر تقسیمات کشوری در استان گلستان ، دهستا ن چهل چای ، از توابع بخش مرکزی شهرستان مینودشت واقع شده است. این روستا در مو قعیت جغرافیایی55 درجه و 22دقیقه  طول شرقی و 37 درجه و 18 دقیقه عرض شمالی قرار دارد.

روستای القجرازسمت شمال به روستاها ی ده حسنخان و عباس آباد ، از سمت جنوب  به روستای جنگلده پا ئین، از سمت شرق به روستای کلوکند و از سمت غرب به روستای قلمی محدود می گردد. راه دسترسی به روستای القجر از طریق محور مینودشت – آزادشهر بوده و فاصله آن با شهرستان مینودشت 2 کیلومتر می با شد .روستای القجر 1119492متر مربع مساحت دارد.

نا همواریها (عوارض طبیعی) :

ناهمواری های این روستا شامل مناطق کوهستانی در جنوب ،که به جنوب شرقی وغربی نیز امتداد پیدا می کندو همچنین رودخانه حاجیلر که منشعب از رود خا نه گرگان رود است و در قسمت شمال شرقی و شمال جریان دارد، می باشد.

قسمت کوهستانی :

منطقه کوهستانی القجر در قسمت جنوب بوده که امتداد آن به قسمتهای جنوب شرقی و جنوب غربی می رسد.

منطقه جلگه ای :

مناطق جلگه ای به جز جنوب و شرق ، سایر نواحی این روستا را در بر می گیرد.

آب و هوای روستای القجر :

آب و هوای روستای القجر به تبعیت از ویژگیهای اقلیمی سواحل جنوبی دریای خزر در قسمت جلگه ای و دشت ، دارای آب و هوای معتدل و مرطوب و در بخشهای کوهستانی دارای آب و هوای سرد و مرطوب می با شد .

منابع تا مین آب :

روستای القجر به دلیل مو قعیت مناسب جغرافیایی از بارش بارانهای متناوب در طول سال و بخصوص در 6 ماه آخر سال برخوردار است. در فصول گرم سا ل از آب رودخانه نرم آب و چهل چای برای کشاورزی استفاده شده که به دلیل کمبود آب از چاه نیمه عمیق و عمیق استفاده می شود." آب آشامیدنی روستای القجر از طریق مجتمع که پس از پمپاز به درون دو منبع زمینی به ظرفیت 800000  متر مکعب توسط سیستم لوله کشی به مصرف روستاییان می رسد تامین می گردد."

روستای القجر دارای یک رود خانه به نام حاجیلر در شمال روستا  و شاخه هایی از آن در مرکز روستا می باشد. رود خانه حاجیلر از اتصال دو رود خانه چهل چای و نرم آب تشکیل می شود این دو رودخانه از کوهسارات مینودشت  سرچشمه می گیرند.

خاک منطقه :

خاک زراعی منطقه مورد نظر ، حاصل تخریب مواد در کوهستان و حمل این مواد توسط رودخانه به این منطقه می باشد که به لحاظ مرغوب بودن ، دارای کیفیت بالایی می باشد و جهت کشت برنج ، گندم ، سویا و ... مناسب است .

پوشش گیاهی :

   پوشش گیاهی روستای القجر به تبعیت از ویژگی های اقلیمی سواحل جنوبی دریای خزر ، در قسمت جلگه ای و دشت برخوردار بوده و دارای پوشش گیاهی انبوه می باشد .

وضعیت نیروی انسانی:

اقوام  :

    وجود عواملی مانند ارا ضی مساعد و حاصلخیز ، شرایط مناسب آب و هوایی ، منابع غنی آبهای زیر زمینی ، باعث مهاجرت اقوام متفاوت از جمله ترک ، تات  ، بلوچ ، کُرد و سیستانی به این روستا شده است .ولی اکثریت روستا را اقوام ترک قزلباش  « حاجیلر »  تشکیل می دهند ، و سایر قومیت ها را اقوام تات، بلوچ ، کرد و سیستانی ها تشکیل می دهند.

جمعیت :

بر اساس آمار بدست آمده از مرکز بهداشت روستای القجر در سال 1382،جمعیت روستا به 4022نفر در قالب 842خانوار با بعد خانوار 78/4نفر بالغ گردیده که از این تعداد 1992نفر مرد و 2030نفر زن بودهاند که با محاسبه های انجام گرفته بیا نگر نسبت جنسی 13/98نفر می باشد یعنی در مقابل هر صد نفر زن 98 مرد وجود داشته است.

نژاد :

   مردم روستای القجر از نژاد ترک هستند که ، به احتمال فراوان با نفوذ ترکان از سمت شرق ایران و تشکیل حکو مت های ترک نژاد ، وارد کشورمان شده اند. ترکان قزلباش در تا سیس سلسله صفویه نقش اساسی داشته اند ، و در دوران صفویان در زمان شا هان این سلسله، به احتمال بسیار در دوران شاه عباس اول به منا طق استرآباد کوچانده شده اند . در این روستا اقوام سیستانی ، کرد ، بلوچ نیز وجود دارند.

زبان :

مردم روستای القجر به زبان ترکی صحبت می کنند ،البته اقوام تات و کرد و بلوچ به زبان خود تکلم می نمایند. در حال حا ضر زبان ترکی با زبان فارسی آمیختگی پیدا کرده است و زبان و گویش فوق در بین نسلهای جدید در حال کمرنگ تر شدن است ..

دین :

به طورکلی ، دین مردم این روستا اسلام بوده و با توجه به اقلیت های قومی ساکن در منطقه ،به مذهب شیعه و سنی تقسیم می شوند ، که ترکان و سیستانی ها شیعه وکردها و بلوچ ها سنی مذهب هستند. به دلیل تفوق ترکان و هم چنین سیستانی ها ، اکثریت این روستا دارای مذهب تشیع می با شند .

مو قعیت تاریخی روستای القجر :

وجه تسمیه روستای القجر:

   پیرامون وجه تسمیه القجر باور براین است که ، ترکان قزلباش بعد از ترک منا طق کو هستانی و آمدن به منطقه دشت ، بیشتر از قبل مورد حمله و تجاوز ترکمانان قرار می گرفته اند . اسدا.. معطوفی در این ضمینه می نویسد :"طایفه ترک موسوم به حاجیلر که در چمن های ما  بین صحرای خراسان و گرگان را در تصرف دارند  در قلاعی که از چوب ساخته شده اند سکنی داشته و با همسایگان صحرا گرد خود متصلا در جدال هستند ."

به این دلیل و برای در امان ماندن از حمله ترکمانان ، پیرامون منطقه مسکونی خود را به صورت حصار قلعه مانندی در آورده و اطراف آن خندقی حفر نموده و داخل این خندق را از آب پر می کنند.

به حلقه پیرامون روستا و خندق اطراف آن که در گویش محلی به جای گود و شکاف « جار »  می گفتند ،  به حلقه جار( حلقه+ جار= حلقه جار)، و حالقاجار و بعدها به آلقاجار و القجر شهرت یافته است.

پیشینه تاریخی  :

قدمت کنونی روستای القجر تقریبا به 150 تا 200 سال پیش بر می گردند .  قبایل ترک قزلباش که جمعیت اصلی این روستا را تشکیل می دهند ، از دوران صفویه  به منطقه استرآباد و نیز مناطق مینودشت کوچانده شده ا ند . دلیل مهاجرت این قبایل مشخص نیست ولی به احتمال فراوان یکی از این دلایل را در سیاست دولت وقت دردورکردن هسته های قدرت نظامی از مرکز حکومت و استفاده از این قبایل در نواحی مرزی کشورو از جمله استرآباد  برای جلوگیری از تهاجمات قبایل به مرزهای کشوردانست همچنان که از قراین تاریخی بر می آید ،.مرزهای ایران در دوره صفویه شاهد تهاجمات ترکمنان و ازبکان بوده است.رهرن برن در کتاب نظام ایالات در دوره صفویه، درمورد حدود شرقی استرآباد در سال 1006(1518م)قبل از فتح خراسان توسط شاه عباس می نویسد : "این ایالت(استر اباد) در مشرق سرزمین های اصلی حاجیلر و گرایلی را شامل می گردید."  با توجه به این مطلب ورود قبایل قزلباش به این مناطق در اوایل حکومت صفویه بوده است.  ایلات قزلباش در آغاز نواحی کوهستانی ساکن بوده ، و بعدها به نواحی دشت کوچ کرده اند . قبایل قزلباش القجر از طایفه حاجیلر بوده و شامل ممشلی ، ممشلو ، مصطفی لو ، قزلسفلو ، پسرکلو و... می باشند .

جغرافیایی تاریخی و مراحل توسعه روستای القجر :

     قبل ازایجاد روستای القجرفعلی ، در شمال غرب این روستا مکانی به نام « پسرک» بوده است که اکنون زمینهای کشاورزی را تشکیل می دهد. این منطقه ( پسرک) مکانی قشلاقی برای کشاورزان و دامداران بوده است. آنها زمستان را در این منطقه بوده و تابستانها به مناطق کوهستانی می رفته اند. ساکنین پسرک برای در امان ماندن از هجوم ترکمانان به دور محیط زندگی خود حصاری از گل و خشت و نی قرار می دهند . وجود ناامنیها در این منطقه باعث عدم به وجود آمدن یک استقرار دائمی در این منطقه بوده است. پسرک قدیم دارای دو دروازه بوده که دروازه ورودی آن از روستای بلوچ آباد فعلی و دروازه دوم در کنار رودخانه حاجیلر قرار داشته است ، که این مکان به « کال  پسرک » معروف بوده است . دلیل کوچ اهالی پسرک به القجر فعلی بنا به گفته ریش سفیدان زخمی شدن یکی از اهالی به نام آقاخان توسط اسبان وحشی می باشد ، که موجب می شود موقعیت خود را تغییر داده و به سمت شرق این محل کوچ کنند و هسته  های اولیه روستا القجر در مکانی که در حال حاضر شمال غرب این روستا را تشکیل می دهد قرار داشته ، و محل زندگی اکبر ممشلی ، علی ممشلی که جد علی باقر ممشلی و قاسم معروف به کل بوده است ، می باشد. بعد فضل الله ممشلی معروف به فترو تقی و علی اکبر ممشلی معروف به درویش به اهالی این منطقه اضافه شده ، و خانه ها به سمت مرکز و شرق القجر امتداد پیدا کرده است.

تشکیل و استقرار افراد در محله ممشلی همزمان با روستای القجر بوده است ، این محله در جنوب غرب و جنوب القجر واقع شده و هسته اولیه آن تقریباً از مرکز این محله آغاز شده که در حال حاضر محدوده منزل حضرتقلی ممشلی می باشد. اولین فردی که در این محل مستقر شده ، حاج احمد قره بوده است که در همین محدوده مرکزی ساکن شده و بعد صادق پسرکلو – صادق ممشلی – ملاباقر ممشلی و غلامعلی ممشلی به این محل آمده و روستا به سمت شرق امتداد پیدا کرده است . ودر حال حاضر هسته اولیه روستا به صورت منطقه مسکونی مورد استفاده قرار می گیرد.

 بزرگان دو روستا و محله ( ممشلی و القجر ) همان بزرگان پسرک بوده که در این دو محل مستقر شده اند . از بزرگان این دو روستا می توان به حاج احمدقره ،دوست محمدخان،حاج غلامعلی ممشلی ،وجی ا... مصطفی لو،عبدا... مصطفی لوو حاج قلی ممشلی اشاره کرد.

هسته اولیه روستای القجر :

   پس از مهاجرت ترکان قزلباش ( حاجیلر ) از مناطق کوهستانی و روستاهایی مانند زمین شاهی ، حیدرکلا و روستای نرم آب به پسرک قدیم که در شمال غرب روستای فعلی القجر بوده ، بعد از مدتی آن ها مجبور به ترک این منطقه و ساکن شدن در دو منطقه مجزا که یکی در شرق پسرک که بعدها به القجر ( سفلی ) معروف شد و دیگری محله ممشلی ( اولیا ) که نسبت به پسرک ، منطقه جنوب شرقی را تشکیل می دهد ، مستقر شدند. که هر روستا به سمت شرق و مرکز توسعه پیدا کردند. هسته های اولیه هر روستا در حال حاضر مکانی مسکونی است. منطقه مجاور القجر که در قسمت شرق آن بوده ، و در انتهای کلوکند قرار دارد ، « نور» ( نر ) می باشد ، که علت نام گذاری آن به دلیل سیر خاکی بوده که برای نگهداری آب برای کشاورزی مورد استفاده قرار می گرفته است. که در حال حاضر این منطقه تبدیل به منازل مسکونی شده است. ودیک آیش " که در شرق القجر قرار دارد ، بعدها به روستای القجر اضافه شده و ساکنین آن از منطقه ده چناشک به این مکان کوچ کرده اند.

ویژ گیهای اقتصادی روستای القجر:

کشاورزی :

    فعالیت عمده مردم روستای القجر ، کشاورزی می باشد. میزان اراضی کشاورزی روستا 700 هکتار است که به میزان 400 هکتار گندم ، 200 هکتار برنج و 100 هکتار به کشت سویا اختصاص دارد.

علاوه بر این که فعا لیت عمده این روستا کشاورزی است، در کنار آن دام داری نیز رواج دارد و روشهای صنعتی جایگزین روش های سنتی نگهداری دام شده است.

امامزاده علی النقی :

این امام زاده در شرق روستا و در مرکز گلزار شهدا واقع است .به باور اهالی منطقه،ایشان از نوادگان امام هادی (ع)می باشد .نام آن حضرت امام زاتده علی النقی بن هادی بن جواد است. قبر این بزرگوار زیارتگاه خاص و عام می باشد.

صنایع دستی :

از آ نجا که روستای القجر ، منطقه ای مهاجر پذیر است و اقوام مختلفی از ترک ، سیستانی ، بلوچ ، تات و کرد در آ ن زندگی می کنند ،که صنایع دستی هر قوم با قوم دیگر متفاوت می باشد

ابریشم بافی:

صنایع عمده ترکان قزلباش منطقه ، ابریشم بافی است . " تولید ابریشم و بخصوص کار گا ههای ابریشم بافی و ابریشم تابی در این منطقه ، گرگان(به ویژه استر آ باذ) از گذشته دور اهمیت داشته است "  همه مراحل این هنر ، اعم از نگا هداری پیله ابریشم تا تولید انواع پارچه و دوخت لباس ها بدست افراد محلی صورت می گیرد . از نخ ابریشم تولید شده انواع چادرشب به لفظ محلی" چارشو"charsho ، دستمال ابریشمی به لفظ محلی " جیو یاقله دستمال" jiv yagh lagha dasmal ،" عرق چین " aragh chin  که کلاهیست مردانه ، پیشانی بند یا " پیشمندلی "pish mandly یا آ لنق aleneghگفته می شود ،نیم تنه ای آ ستین بلند یا "کولج"koolaga ، کیف پول ، دامن شلواری ، شال ابریشمی ، روسری یا " باسما " basma ، کلاه زنانه ای به نام " شاری سر "shari sar که اطراف آن را با منجوق و سکه تزئین می کردند ، جلیقه آ ستین کوتاه ، بلوزی که بلندی آ ن تا بالای زانو ست و سفره غذا ، سفره قند یا " قند سفرا " ghand sofra جا مهری ،" گوزگ توروا"gozga torvaکه به صورت آ ویز استفاده می شود را تهیه می کرد ه اند.

 

 

    زنان محلی برای تزئین روی لباس خود ، ازپارچه و پول ( سکه)، وسیله ای به نام لفظ محلی " رودلی "rodaly درست کرده و در مراسمهای عروسی از آن استفاده می کردند ، وسیله دیگری که برای این منظور استفاده می شد " گل یقه " یا " گول یاخا " gool yaghaبوده است. که وسیله ای فلزی بوده است که روی آن را با نگین های رنگی تزئین می کردند.

 وسایل کار بافی ، توسط " خراط "ها یی kharrat که در مناطق کو هستانی منطقه زندگی می کردهاند ، تهیه و در اختیار ابریشم بافان محلی قرارمی گرفته است .

    همه مراحل این صنعت به روش سنتی بوده و در سالهای اخیر به دلیل اقتصادی نبودن آن رو به کاهش بوده و توسط افراد معدودی صورت می گیرد ، که در صورت عدم توجه به آن ، این هنر کهن به تدریج از بین خواهد رفت .

 کفش مورد استفاده در گذشته " چاروق "  charogh که از پوست گوسفند تهیه می شده9 است و پا پیچ هایی به نام " پاتابه "  pataba  که محلی ها آن را " پاتاوا" می خوانده اند ، که از ابریشم و پارچه ابریشمی درست می شده و در پای می پیچیدند .

    از پارچه های استفاده شده در گذشته ، پارچه ای بود به نام " چوخا"  CHOKHA که از پشم بره نخ ریسی شده بدست می آ مده است، از این پارچه برای درست کردن کت و شلوار استفاده می شده است.

نمد مالی :

از هنر های انجام شده در گذشته نمد مالی بوده است . که تقریبا تمام مراحل تهیه آن توسط افراد محلی صورت می گرفته است . که در حال حاظر نمد مالی در القجر از بین رفته ،و در مناطق کوهستانی شهرستان مینودشت به ندرت انجام می شود .

 

+ نوشته شده در  دوشنبه هفتم اردیبهشت 1388ساعت 10:30 قبل از ظهر  توسط عليرضا حصارنوي_باستان شناس  | 

حمام كهنه

حمام كهنه در محدوده شمال شرقی شهر مینودشت و در انتهای خیابان سیدجمال الدین اسد آبادی – میدان مدرس – کوی قره سفلو و کوچه شهید هلاکو قرار گرفته است. نام دیگر آن ، حمام خورديماق می باشد. این حمام دارای مختصات طول جغرافیایی 40-21-55 و عرض جغرافیایی 7-15-37 و 190 متر ارتفاع است.

          حمام کهنه يا حمام خوردیماق دارای بخش های بینه  و سربینه  ، میان در  ، گرمخانه  ، خزینه ، آتشخانه  و سرویس بهداشتی می باشد. کف حمام در حدود 2 متر از سطح کوچه پایین تر است. ورود به حمام با چند پله از قسمت ورودی میسر می شود. در حال حاضر قسمت های بينه حمام به علت تعریض و گسترده سازی خیابان در جبهه غربی و نیز آتشخانه به سبب ساخت و سازها مسكونه در جبهه شرقی حمام از بین رفته اند.

          پس از وارد شدن به میان در ، با دو مسیر روبرو شده ، یکی از آن دو مسیر به سرویس بهداشتی و دیگری به صورت راهرو به حمام منتهی می شوند. پس از این راهروی باریک ، محیط نیمه گرم و نیمه مرطوب حمام وجود دارد. روبروی در ورودی ، سرویس بهداشتی و در سمت غرب آن گرمخانه مرکزی وجود دارد.

          پس از آن ، قسمت های گرمخانه ی دوم و در سمت چپ آن خزینه وجود دارد. برای ورود به خزینه باید از سه پله بالا رفته و از دریچه کوچک به صو.رت خم شده ، وارد خزینه شد. درون خزینه ، یک طاقچه ، یک سکو در دو ضلع شمال و غربی و همچنین یک پاتیل  دیده می شود.

          پوشش حمام به صورت طاق  و تویزه  است. قوس ها  و تویزه ها ، قوس باربر پنج او هفت  

می باشد. برای پر کردن بین تویزه ها از روش های مختلفی استفاده شده است. پوشش سرویس های بهداشتی به صورت چهار ترک  ، پوشش گرمخانه و خزینه کلنبو  می باشد. برای تبدیل آن به مربع ( جهت اجرای طاق کلمبو ) ، سه فضای دیگر ، پوشش کجاوه  به وجود آورده اند. بعد از اجرای پوشش تا شانه طاق را با خاک پر کرده ، و روی آن را آجر فرش نموده اند.

          برای ایجاد روشنایی و تهویه در مرکز سقف گنبدی ، هورنو  پیش بینی کرده اند. در زیر گنبد چهار قوس جناقی در چهار طرف ساخته شده است ، که علاوه بر جنبه کاربردی ، تزئین حمام نیز مد نظر بوده است. افزون بر آن ، چهار طاق نمای برجسته بر روی دیوارهای ساخته شده است. در برخی از دیوارهای حمام ، فضایی پیش بینی گردیده است ، که وسایل شستشوي واستحمام را در آنجا قرار داده می شد. در داخل دیوارهای حمام تنبوشه هایی  قرار داده اند ، که جریان آب را به فضاهای جانبی حمام می رسانده است.

          مصالح حمام از آجر به ابعاد 5*24*24 سانتیمتر می باشد. ملاط به کار رفته در دیوارچینی ملات ماسه – آهک ، در طاق زنی ملاط آهک و دیوارهای خزینه و دیوارهای حمام تا ازاره  ساروج  است.

          آب حمام از آب جوی آبی که در ضلع شرقی بنا ، جاری است ، تامین می شود . آب این جوی پس از گذر از آتشخانه و گرم شدن ، در لوله های تنبوشه پیش بینی شده در دیوارها جریان یافته و حوض ها و خزینه را پر می نماید. برای خالی کردن خزینه نیز لوله ای در گوشه ای از خزینه پیش بینی شده است ، که برای تخلیه آب خزینه آن را بیرون شده ، پس از تخلیه و شستشوی کف آن ، لوله را در جای خود قرار داده و دویاره خزینه را پر آب می کنند. با توجه به سبک معماری و مقایسه آن به نظر می رسد حمام خوردیماق در اواخر قاجاریه و اوایل پهلوی اول ساخته شده است. این حمام در حال حاضر بلااستفاده و متروکه می باشد ، و در مالکیت شخصی به نام آقای ابراهیم نوحتانی قرار دارد. در گذشته نیز به صورت شخصی اداره می شد. به بیان دیگر مالک حمام ، آن را اداره و مدیریت می کرد ، و درآمد حاصله نیز به او می رسید. مالک حق دخالت و فروش آن را نیز داشت.       

 

+ نوشته شده در  دوشنبه هفتم اردیبهشت 1388ساعت 10:23 قبل از ظهر  توسط عليرضا حصارنوي_باستان شناس  | 

روستای تنگراه در یک نگاه :

    روستای زیبای تنگراه در ابتدای ورودی استان گلستان از محور شرق واقع شده و به بیان دیگر دروازه ورود و خروج به استان به شمار می آید ، که با نقطه تلاقی سه استان گلستان ،خراسان شمالی(بجنوردبا 170کیلو متر)وسمنان(شاهرودبا190کیلومتر) است ، و بر حاشیه جاده بین المللی ترانزیتی تهران – مشهد و نیز مسیر زیارتی هشتمین امام همام (امام رضا (ع) قرار دارد. این روستا با گرگان مرکز استان 170 کیلومتر و با مینودشت مرکز شهرستان 40 کیلومتر و با فرودگاه شهر کلاله 20 کیلومتر فاصله دارد ،افزون بر آن در مسیر عبور راه آهن تهران – مشهد (در آینده نزدیک) می باشد. حضور و استقرار بیش از15 اداره و نهاد های مهم دولتی (بهداری، اورژانس 115، هلال احمر ، پلیس راه ،کلانتری ، راهدارخانه و...) ،همجواری با پارک ملی گلستان (با 8 کیلومتر فاصله ) و نیز دو موزه طبیعی ، و داشتن دهها جاذبه طبیعی و گردشگری و نیز بیش از 150 اثر تاریخی – فرهنگی ،این روستا را کانون توجه قرار دارد،و یکی از مکانهایی که طرف توجه گردشگران واقع شده است . افزون بر آن وجود دو مسجد ، مدرسه (محل اقامت برای فرهنگیان )و خانه هایی روستایی شکل اقامت برای گردشگران را حل نموده است.


بقایای تمدن و پژوهش ها و بررسی های باستان شناختی نشان از یک پشینه تاریخی بسیار کهن و غنی از فرهنگ و تمدن در این مرز و بوم دارد. تاکنون حدود 156 اثر در شهرستان مینودشت شناسایی شده است . که از این تعداد 112 اثر تاریخی – فرهنگی در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است ، سهم گالیکش از این شمار 95 اثر می باشد . ( با احتساب آثار شناسایی شده و به ثبت فهرست آثار ملی کشور رسیده ) و روستای تنگراه از این آمار 42 اثر را به خود اختصاص داده است. و از حیث آثار شناسایی شده و یا به ثبت رسیده در فهرست آثار ملی کشور مقام نخست را دارا است .

 

 

روستای تنگراه :

1) موقعیت جغرافیایی روستای تنگراه :

            روستای تنگراه از توابع دهستان قراولان ، بخش گالیکش شهرستان مینودشت می باشد. این روستا در حدود 30 کیلو متر ی شرق شهر گالیکش و در مسیر جاده خراسان  - گلستان  واقع شده است این روستا از سمت شرق به جنگل گلستان ازسمت شمال به رشته کوه بیلی و کوه های خواجه صالح ، از غرب به ترجنلی ( به فاصله 2 کیلو متر ) و از جنوب به رودخانه دوغ و کوه چغانلی،قوشبان و جمشید آباد محدود شده است . از لحاظ موقعیت جغرافیایی در 55 درجه و 47 دقیقه طول جغرافیایی و در 37درجه و 24 دقیقه عرض جغرافیایی قرار دارد.  

          این روستا در یک تنگه ای که دو طرف آن موانع طبیعی و دارای یک منظره زیبا شکل گرفته که در شمال رشته کوه قره کسمور و در جنوب روستا رود دوغ و رشته کوه کوسون وجود دارد و رودخانه دوغ که نام دیگر آن رود مادر سو می باشد از ارتفاعات کوه قزل گلده ( استان خراسان ) سرچشمه می گیرد.

 2 ) ویژگیهای جمعیتی روستا ی تنگراه :

          با توجه به سرشماری نفوس و مسکن سال 1355 کل جمعیت روستا برابر با 608 نفر در قالب 132 خانوار و بعد خانوار 6/4 نفر بوده این میزان در سال 1365 به 747 نفر در قالب 608 خانوار و بعد خانواری 1/5 نفر رسیده که این میزان در حدود 139 نفر افزایش رانشان می دهد این امار در سال 1375 به 899 نفر در قالب 171 خانوار و بعد خانوار 2/5 نفر ررسیده است. 

همچنین بر اساس آمار سال 1385 خانه بهداشت جمعیت این روستا به1200 نفر در قالب --- خانوار رسید که بعد خانوار آن 1/5 نفر می باشد.

3) وضعیت اقتصادی روستای تنگراه :

           اصولا وضعیت اقتصادی هر منطقه تابعی است از منابع تولید موجود در آن منطقه بدین ترتیب که استعدادهای و پتانسیل های غالبا ٌ طبیعی و محیطی هر منطقه نوع معیشت و منابع در آمد ساکنین آن راتعیین می کند . در این روستا با وجود منابع غنی آبهای زیر زمینی و خاک مناسب و قابلیت نسبتا ٌ خوب مراتع کوهستانی و دشتی این فعالیت عمده ساکنین معطوف به بخشهای کشاورزی و دامپروری می باشد. این فعالیتها عمده معیشت خانوارها و زمینه اشتغال مردان خانواده را تشکیل می دهد. صنایع دستی و روستایی نیز با گسترش در میان روستائیان در سطح محدودی به اقتصاد خانواده کمک نموده و زمینه ای مناسب را برای اشتغال زنان روستایی فراهم می نماید.

روستای تنگراه یکی از روستاهای تقریباٌ حاصلخیز دهستان قراولان می باشد،که با شراسط تقریبا ٌمناسب کشاورزی با توجه به پستی و بلند های زمین ، جنس خاک ومیزان ومرغوبیت منابع آبی این روستا از قطب های تقریباٌ کشاورزی به شمار می آید.  از محصولات عمده این روستا      می توان به گندم – برنج – پنبه و ...  نام برد با توجه به قدمت کشاورزی در این روستا شیوه بهره برداری در گذشته به شکل بسیار سنتی بوده ولی اکنوم با گسترش فعالیتهای ترویجی – ماشین آلات کشاورزی ، استفاده از بذرهای مرغوبتر ، استفاده از کود و سموم دفع آفات ، به سوی بهره برداری نیمه مکانیزه پیش می رود.  در حال حاضر استفاده از تراکتور در سطح روستا برای امور    زراعی بسیار متداول است .

با اینکه در گذشته دامداری مهمترین شیوه معیشت بخش زیادی از ساکنین این روستا بوده و حتی بخش عمده ای از اهالی به صورت کوچ نشین زندگی می کرده اند . اما امروزه به خصوص در سالهای اخیر در اثر عواملی چون خشکسالی ، افزایش قیمت علوفه ، امکان فعالیت در مشاغل دیگر و رو به کاهش گذاشتن مراتع از نظر کمی و کیفی و عدم جوابگویی آنها در مقایسه با تعداد دام از طرفی و گرایش طوایف و تیره های مختلف سبب گردیده است که از اهمیت دامداری کاسته شود. و در مقابل بر اهمیت کشاورزی و درصد شاغلان این بخش افزوده گردد. اما با تمام شرایط فوق باز هم د امداری به عنوان فعالیت اصلی مردم نقش اساسی در اقتصاد ساکنان روستا دارد.

مهمترین دامهای این روستا گاو ، گوسفند ، بز و همچنین تک سمان پرورش می دهند. دامها در دامنه های رشته کوههای جنوبی و شمالی روستا و به علت نزدیکی به کوه و مراتع استفاده می کنند.

         در خصوص سایر فعالیتها در این روستا می توان به صنایع کارگاهی کوچک از قبیل    کارگاه های درب و پنجره سازی و نجاری و همچنین بدلیل قرار گیری در محور ارتباطی جنگل گلستان به شهر مقدس مشهد مغازه های تجاری سوپر مارکت و رستوان شامل می شود. همچنین صنایع دستی در بین زنان روستایی طرفداران زیادی دارد، که به دلیل داشتن در آمد مناسب نقش مهمی در اقتصاد خانوار روستایی بازی می کند .

4) موقعیت کشاورزی و منابع طبیعی روستای تنگراه :

             اراضی کشاورزی روستا در جهات مختلف با کاربری های متفاوت به لحاظ وضعیت پستی و بلندی های زمین گونه های نباتی گسترش یافته است، و به صورت چند کشتی عمل می نماید . در جنوب روستا بدلیل وجود رودخانه دوغ و نیاز کشاورزی به منابع آبی از لحاظ آبیاری تقریبا ٌ مزارع این قسمت مشکل کم آبی به چشم نمی خورد. و زمینهای این قسمت زیر کشت محصولاتی چون گندم ، برنج و ... قرار می گیرند .در قسمت شمالی این روستا بدلیل کوهستانی بودن غیر قا بل کشت است، و از این بابت روستائیان به کشت درخت و درختچه مبادرت ورزیده اند. در قسمت غرب این روستا به همت سازمان جهاد کشاورزی و با همکاری روستائیان قسمتی از اراضی زیر کشت زیتون رفته است.

از عمده ترین منابع طبیعی این روستا می توان به جنگلهای سرسبز قسمت جنوبی و شمالی این روستا و همچنین رودخانه دوغ نام برد، که نقش موثری در زندگی روستائیان ایفاد     می کند .

5) منابع  تامین آب آشامیدنی و کشاورزی روستای تنگراه :  

            در رابطه با آب آشامیدنی روستا در قسمت شمالی روستا بدلیل پستی و بلندی های زمین و شیب نسبتا ٌ تند با حفر چاه عمیق و با ایجاد لوله کشی  آب را بوسیله یک منبع زیر زمینی به منازل روستائیان جهت مصرف استفاده می شود. همچنین در قسمت جنوبی با حفر چاههای دستی مشکل آب رابر طرف نموده اند.

           به طور کلی می توان گفت، این روستا مشکل کم آبی دارد، که می توان با حفر چاه آرتزین مشکل آب آشامیدنی روستا حل گردد. باید یاد آور شد، که کلاٌ منطقه از نظر تامین آب در مضیقه می باشد. با توضیحاتی که در گذشته عنوان گردیده با وجود رودخانه دوغ که از جنوب روستا عبور نموده و به نوعی گسترش و شکل گیری روستا را متاثر ساخته و زمینهای زراعی پایین دست روستا را بهره مند سازد. و همچنین مشکل کم آبی روستا را مقداری برطرف می نماید.

           همانطور که عنوان شد، جهت تامین آب آشامیدنی روستا در قسمت شمالی به وسیله   لوله کشی ( پلی اتیلن ) به این روستا انتقال یافته و با ایجاد منبع آب زیر زمینی جهت ذخیره سازی آب شرب تهیه می گردد. واز طرفی از شیب عمومی روستا و توزیع آب به منازل از طریق لوله کشی و نصب شیر برداشت در تمامی واحدها استفاده نموده اند. سیستم لوله کشی آب به صورت شاخه ای می باشد، همچنین بدلیل وقوع سیل لوله ها از بین رفته و در حال حاضر پس از بازسازی بوسیله لوله کشی ( پلی اتیلن ) تعمیر و راه اندازی شده است . مهمترین رودخانه روستای تنگراه،رودخانه دوغ است.

رودخانه دوغ :

     سرچشمه اصلی این رودخانه از آب دره های مشرف به این رودخانه واقع در پارک ملی گلستان شروع می گردد. مسیر سیل که از ناحیه چشمه خان به طرف جنگل گلستان جریان پیدا می کند ، در فصل های بهار و زمستان به آب این رودخانه افزوده می شود .

     چشمه هایی از قبیل تنگه گل ، افرالی ، خان دوشان ، لوه و تنگراه که همگی دارای آب شیرین دائمی هستند ، به این رودخانه منتهی می شوند.این رودخانه پس از طی مسافتی به موازات جاده بین المللی پس از پل 14 متری ( پل بین روستای آق قمیش و دارآباد ) با قطع جاده جهت آن به سمت شمال غربی تغیر یافته و وارد شهرستان کلاله می گردد.

در حوزه رودخانه دوغ ، چشمه های گلستان واقع در جنگل گلستان ، چشمه های لال و اشکان روستای بش اویلی ونعلین و ناتلودار واقع در جنگل لوه و در حوزه رودخانه قلی تپه چشمه های جنوب قلی تپه و روستای تاشته قابل ذکر است.البته در حوزه های یاد شده صدها چشمه کوچک دیگر وجود دارد که از طرف اهالی هر یک به نامی خوانده می شود .

6) شناخت و برسی علل پیدایش روستا :

          علل پیدایش روستا به عواملی چون آب و خاک حاصلخیز ، راه ارتباطی پوشش گیاهی و استفاده ار منابع طبیعی ارزان می توان نام برد. از جمله عواملی که در گزینش مکان سکونت تاثیر داشته دسترسی راحت و سریع به آب و وجود چراهگاه ها برای تعلیف دام ها می باشد، که در ادامه زندگی افراد دخالت داشته و باعث استمرار حیات و رونق زندگی می گردد. نوع خاک و اقلیم منطقه دست به دست هم داده تا ساکنان نوع معیشت خود را انتخاب نمایند، تا بر اقامت خود که باعث زاد و ولد و گسترش محیط زندگی  می شود تاکید نمایند. در حال حاضر کشاورزی غالب شغل ساکنان را تشکیل می دهد. 
          وجود محور ارتباطی گلستان – خراسان باعث رونق تجارت و بازرگانی و تهیه لوازم زندگی گردیده است. در زمان گذشته در این منطقه ، جنگل و بیشه زار وسعت بیشتری داشته که به تدریج از این وسعت کاسته شده، اینگونه پوشش ها هم در امر دامداری و هم در مسائل عمرا نی و استفاده از صنایع و فراورد های چوبی و جنگلی تاثیر به سزایی داشته و نگهداشت جمعیت را باعث گردیده است.

                   7) شناخت عوامل موثر در شکل گیری روستا :

 یکی از عوامل موثر در شکل گیری این روستا وجود رودخانه دوغ ( تنگراه  ) و یکی از شاخه های فرعی آن می باشد که جهت شرقی – غربی بوده و این امر موجب استفاده و بهره برداری از آب جاری در مزارع می شود یکی دیگر از عوامل شکل گیری بافت روستا پستی و بلندی و ناهمواری های زمین می باشد. با توجه به شیب عمومی روستا که به سمت جنوب می باشد، که دفع آب را به سهولت انجام می دهد. و بر همین اساس مساکن و خدمات عمومی روستا در حاشیه معابر علاوه بر دفع آب و کاهش شیب معابر در حد زیاد و سهولت در رفت و آمد وسائل نقلیه قدیمی بیشتر گاری، اسب ، الاغ از فاکتورهای انتخاب مکان و جهت عبور و مرور می باشد .

8-آب و هوای روستا:

     آب و هوای این بخش با توجه به ناهمورایها به دو نوع تقسیم می شود در ارتفاعات به علت کوهستانی بودن ، آب و هوای معتدل کوهستانی است ، و در نواحی کم ارتفاع و جلگه ای به آب و هوای معتدل و نیمه مرطوب تبدیل می شود.

  9) جاذبه های دیدنی روستای تنگراه :

          روستای تنگراه به سبب توانمندی ها و استعدادهایی که دارد ، دارای جاذبه ها و مکان های دیدنی بسیاری است :

الف) جاذبه های تاریخی :

بقایای تمدن و پژوهش ها و بررسی های باستان شناختی نشان از یک پشینه تاریخی بسیار کهن و غنی از فرهنگ و تمدن در این مرز و بوم دارد. تاکنون حدود 156 اثر در شهرستان مینودشت شناسایی شده است . که از این تعداد 112 اثر تاریخی – فرهنگی در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است ، سهم گالیکش از این شمار 95 اثر می باشد . ( با احتساب آثار شناسایی شده و به ثبت فهرست آثار ملی کشور رسیده ) و روستای تنگراه از این آمار 42 اثر را به خود اختصاص داده است. و از حیث آثار شناسایی شده و یا به ثبت رسیده در فهرست آثار ملی کشور مقام نخست را دارا است .

           در مهرماه 1481 برنامه علمی « بررسی و شناسایی و مطالعات قوم باستان شناسی پارک ملی گلستان » به سرپرستی حمید عمرانی در محدوده پارک ملی گلستان تا تنگراه با هدف شناسایی استقرارگاه های انسانی درون جنگل و سکونت های روستایی حاشیه جنگل و ثبت آنها در فهرست آثار ملی کشور انجام گردید. در این فصل هیئت یاد شده موفق گردید، 42 اثر تاریخی – فرهنگی شامل قلعه ، غار ، تپه ، گورستان و محوطه های باز متعلق به دوران پیش از تاریخ تا    سده های میانی اسلام را شناسایی کند.

6 اثر زیر مهمترین آثاری هستند ، که توسط هیئت بررسی و شناسایی پارک ملی گلستان شناسایی و در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده اند:

1-  تپه قلعه تخت سلیمان – روستای تنگراه – قدمت : تاریخی – اسلامی – شماره ثبت : 9330 – تاریخ ثبت : 27/5/82

2- غار میس غایه – محدوده پارک ملی گلستان – قدمت : تاریخی – اسلامی  - شماره ثبت : 9733 - - تاریخ ثبت : 27/5/82

3- محوطه باستانی دره قبرستان – جنوب پارک ملی گلستان – قدمت : اسلامی – شماره ثبت : 9734 – تاریخ ثبت 27/5/82

4- محوطه باستانی تخت کردها – محدوده پارک ملی گلستان – منطقه تخت کرد ها – قدمت : اسلامی – شماره ثبت : 9740 – تاریخ ثبت : 27/5/82

5- محوطه باستانی خدای قلی – محدوده پارک ملی گلستان – قدمت : اسلامی – شماره ثبت : 9717 – تاریخ ثبت 27/5/82

6- تپه تخته گل – محدوده پارک ملی گلستان – قدمت : هزاره پنچم تا هزار اول پیش از میلاد – شماره ثبت : 9721 – تاریخ ثبت : 27/5/82

از میان 6 اثر ارزشمند حوزه روستای تنگراه به معرفی مهمترین و منحصر ترین اثر تاریخی شهرستان یعنی تپه تخت سلیمان پرداخته می شود : 

تپه قلعه تخت سلیمان :
     این تپه در200متری جنوب غربی روستای تنگراه و200 متری جنوب رودخانه مادرسو در جهت شرقی – غربی است . و دورتا دور آن معماری با سنگ های بزرگ و کوچک حجیم که قطر تقریبی آن یک متر است ، که بصورت خشکه چین کار شده است. در قسمت جنوب دیوار سنگی به صورت پیش آمدگی و عقب رفتگی مشهود است ، که احتمالا به صورت مصطبه سازی درآورده بودند. در بخش فوقانی سطح اثر محوطه ای به شکل چهارگوش به ابعاد 15*15 مترکه احتمالا ارگ باشد ، و دورتا دور آن خندق وجود دارد. با توجه به بقایای معماری و موقعیت مکانی به نظر می رسد ، که این مکان یکی از قلعه های باستانی مهم با قدمت تاریخی و اسلامی است. 

     در بخش فوقانی سطح قلعه تخت سلیمان و تقریبا در میان چند درخت آزاد و با حدود یک متر ارتفاع مکانی وجود دارد، که به « امامزاده » معروف است. به زعم مردم این محل ، قبر یکی از اولیاء اله و یا یکی از امامزادگان می باشد ، و نامبرده صاحب کرامت است . و بسیاری افراد برای زیارت این قبر به این محل عزیمت می کنند. و در جهت تقرب و تحصیل حاجات خود بر روی قبر شمع نذری روشن می نمایند. لیکن کسی از اصل و نسب و هویت واقعی این امامزاده آگاهی ندارد.

     در کنار محل موسوم به « امامزاده » دو درختچه سیاه تلو وجود دارد، که اصطلاحا درختچه هایی « نذرکرده » نامیده می شوند. زائرین و مردم روستاهای اطراف در جهت قبله و با هدف برآورده شدن حاجات و رفع گرفتاریهای خود پارچه یا نخ گره می زدند و به اصطلاح   « دخیل » می شوند. متاسفانه در این محل افراد سودجو با انگیزه کسب اشیاء تاریخی اقدام به حفاری غیرمجاز و پنهانی کرده اند. در دیواره گودال های ناشی از حفاری های غیر مجاز ، آثار سنگ چین و نیز آثار پراکنده و شکسته آجرهای تاریخی و اسلامی دیده می شود. آجرهای تاریخی به رنگ قرمز به ابعاد 10 * 40 * 40 سانتیمتر می باشند ، که نمونه های مشابه آن در آثار تاریخی استان گلستان بویژه در دیوار دفاعی بزرگ گرگان شهر قدیمی دشت حلقه ، دیوار تمیشه و ... به کار رفته است. آجرهای اسلامی نیز به ابعاد 3 * 20 * 20 و 5 * 23 * 23 سانتیمتر می باشد ، که نمونه های مشابه آن در شهر قدیمی جرجان دیده می شود.

ب) جاذبه های صنایع دستی :

          فکرودست انسان در ساخت صنایع دستی دخالت داشته و وراز ورمز فنون آن دست به دست،سینه به سینه از نسلی به نسلی دیگرمنتقل شده و تولید صنایع دستی  ازگذشته های دور تا به امروز ادامه داشته است.هر رشته صنایع دستی تبلور اعتقادات ،ابتکار،اندیشه،ذوق وخلاقیت وشیوه معیشت قوم وملتی می باشد.با توجه به شرایط زیستی مناسب ،روستای تنگراه از گذشته کانون صنایع دستی ارزشمندی بوده است،مهمترین صنایع دستی در این روستا عبارتند از : نوغانداری وابریشم بافی ،نمد مالی ، وبافت قالی وقالیچه.

ابریشم بافی :

          در بین صنایع دستی روستای تنگراه،ابریشم بافی جایگاه ویژه ای به خود اختصاص داده است. ودرمیان روستائیان این منطقه زنان روستایی به کار نوغانداری وابریشم بافی                    می پردازند.ابریشم بافی دروستای تنگراه به همان سبک وشیوه قدیم واز وسایل ابتدایی استفاده   می کنند. وزنان بیش از مردان به کار نوغانداری وابریشم بافی می پردازند. انواع دست بافته های سنتی ابریشمی عبارتند از : انواع شال وروسری – انواع چادرشب – انواع دستمال – انواع روسری – انواع نوار …

نمدمالی :

      بدلیل داشتن شرایط آب وهوایی واقلیمی مناسب دراین شهرستان ووجود مراتع وچراگاهها، دامپروری وپرورش گوسفند بسیارمورد توجه است، وبه همین سبب شرایط پرداختن به نمدمالی مهیا می باشد. از این رو در روستا تنگراه نمدمالی رواج دارد. وزنان نمدمال بیشتر در فصل بهار وتابستان بعد از چیدن پشم گوسفندان، به نمدمالی می پردازند.

ج)جاذبه های طبیعی و گردشگری :

     با توجه به قرار گرفتن روستاي تنگراه در بهترينموقعیت جغرافیایی ( در منتهي الیه شرق استان و در پای دامنه رشته کوههای البرز شرقی ) و نیز داشتن شرایط مناسب و ایده آل آب و هوای و خاک حاصلخیز و استعدادهای خدادادی ، این روستا از شهرستان مینودشت دارای مکان های زیبا و چشم اندازهای بدیعی است ، که هر کدام از آنها تجلی قدرت ، جمال ، رحمانیت و بیانگر عنایت خداوند در آفرینش روستاي تنگراه می باشد. از این رو می توان روستاي تنگراه را « شاهکار آفرینش» نامید. در شرح زیر به معرفی مهمترین جاذبه های طبیعی روستاي تنگراه اشاره می شود.

1) پارک ملی گلستان :

          بهشت زمینی وسرسبز طبیعت ایران یعنی بوستان گلستان در منطقه کوهستانی و در منتهی الیه شرق جنگلهای شمال کشور و در بخش گالیکش و روستاي تنگراه ودرفاصله 45 کیلومتری شرق مینودشت و 150کیلومتری شرق گرگان و 115کیلومتری غرب بجنورد و در مسیر جاده بین المللی تهران – مشهد واقع شده است. این بوستان پارک ملی گلستان با برخورداری از مناظر بدیع و زیبا،حیات وحش متنوع و رویشگاه های مختلف گیاهی ، از نظر تفرج متمرکز و گسترده دارای قابلیت های فراوانی است ، که انواع علاقمندان به طبیعت را میتوان به سمت خود جلب کرد .

در این بوستان علاوه بر وجود یک هشم گونه های گیاهی ، یک سوم گونه های پرندگان و بیش از 50 درصد پستانداران کشور وجود دارد . و بدلیل برخوراری از منابع آبی متعدد نظیر  چشمه ها و رودخانه ها ، نهرها و آبشار ها میتوان به چشمه و آبشار آق سو ،آبشارگلستان، چشمه دماغ اشاره کرد.چشم انداز دیدنی این بوستان «دره آبشار» در کنار جاده بین المللی و پنج کیلو متری شرق «تنگه گل» با آبشار زیبا و بلند آن ، دره آلمه ، دره آل دانلی و دره شمالی قورقان است.

          برخی از مسیرهای جالب و اکوتوریستی پارک ملی گلستان شامل ارتفاعات دیه او کجی ،دیوارهای صخره ای فرغون بای کوهنوردان بسیار ارزشمند بوده ، و مسیرهای آلمه ، شالق و تنگه گل ، به سوسگرد برای پیاده روی گروهی و گردشهای علمی و آموزشی قابل توجه است .

آبشارهای زیبای پارک(گلستان و آق سو) و بخشهای جنگلی آن ، از جمله جنگلهای افرالی ، ،مزارلی ،آل دالی ،زاو ،آلمه،جمشید آباد ،آدم چاقران ،آق سو ،ییلاق سر دار ، آله باغ و تنگه گل برای علاقمندان به مشاهده حیات وحش و طبیعت زیبای این مناطق بسیار جذاب می باشد.

          در حال حاضر مراکز تفریحی مختلفی برای استفاده علاقمندان در نظر گرفته شده و امکاناتی در آن مستقر گردیده است ، از جمله این مراکز می توان تفرجگاه های گلشن ، گلستان ، آبشار و همچنین مجتمع کمپینگ گلزار را نام برد. موزه حیات وحش میرزا بایلو در ضلع شرقی پارک نیز بازدیدکنندگان را با انواع حیات وحش پارک و کشور آشنا می سازد. یک مرکز تجمع بازدید کنندگان با بخش های مختلف از قبیل سالن آمفی تاتر و موزه تاریخ طبیعی و اداری در ابتدای غربی پارک است. علاوه بر کانون های تفریحی بر شمرده شده ، تعدادی مهمان سرا در قسمت های مختلف پارک که در مورد بازدیدکنندگان و محققین قرار می گیرد. سایر امکانات رفاهی و ضروری شامل امکانات سرویس بهداشتی و نظافتی ، نمازخانه ، ساختمان نگهبانی و آب لوله کشی می باشد.

          این بوستان دارای دو ورودی غربی و شرقی است. ورودی غربی از طریق گرگان ، آزادشهر ، مینودشت و گالیکش دسترسی به بوستان گلستان را امکان پذیر می نماید. و ورودی شرقی از مشهد ، بجنورد و آشخانه به ابتدای شرق بوستان میسر است. سایر راه های ارتباطی به بوستان اغلب فرعی می باشند ، که بصورت شوسه و خاکی بوده و از بخش های شمالی و جنوبی به بوستان وارد می شوند.

2)آبشار گلستان :

            آبشار گلستان در پارک ملی گلستان و در کنار جاده بین المللی و 5 کیلومتری شرق تنگه گل 15 کیلو متری روستای تنگراه واقع شده است.. ارتفاع آبشار حدود 5/19 متر و دارای آب همیشگی است ، که از چشمه های شمالی آبشار تغذیه می شود. آب آبشار گلستان سرانجام وارد رودخانه « مادرسو » بوستان می شود و نهایتا به رودخانه گرگانرود می ریزد. 
          محیط های اطراف آبشار صخره ای بوده و در واقع بخشی از آبشار در قسمت بالا دست قابل رویت نیست. محیط های پیرامون آبشار از جنگل های پهن برگ خزری پوشیده شده است. بسیاری از مردم علاقمند و بازدید کننده از پارک ملی گلستان و زائرین امام هشتم از آبشار دیدن

می نمایند. در مجموعه تفرجگاه آبشار ، امکانات سرویس بهداشتی ، سطل زباله ، نمازخانه ساختمان نگهبانی و آب لوله کشی شده وجود دارد.

3)آبشار آق سو :

            آبشار آق سو به فاصله 17 کیلو متری روستای تنگراه و در انتهای شرق پارک ملی گلستان واقع است . حوضچه های طبیعی این آبشار بصورت ارگانیک و پله ای آب را از سرچشمه آبشار با ارتفاعی معادل 30 متر به انتهای مسیر می رساند.

کوهها و ارتفاعات در محدوده پارک ملی گلستان :

     پارک ملی گلستان ، منطقه ای کوهستانی و دارای آب و هوای گوناگون است . بنابر این ارتفاعات آن نیز از نظر گیاهی ، جانوری و اقلیمی ویژگی های متفاوتی دارد . نوسانات ارتفاع در این پارک از 500 متر تا به بیش از 2000 متر می رسد ، به طوری که ارتفاعات پارک را      می توان به سه ناحیه تقسیم کرد .

                الف) ناحیه اول :

     این ناحیه در بخش جنگلی قرار گرفته و ارتفاعات آن به جز در نقاط صخره ای کلا پوشیده از جنگل های هیرکانی است. ارتفاعات مشخص آن عبارتند از :

4) کوه های آله باغ :

     این کوه ها در جنوب غربی پارک قرار داشته و از بلندترین ارتفاعات پارک ملی گلستان به شمار می روند.بعضی از نقاط این کوه ها ارتفاعی بیش از 2000 متر از سطح دریا دارند.

5)بیلی کوه :

      این کوه با ارتفاع 1299 متر در محدوده گالیکش ، دهستان قراولان و در 41 کیلومتری شمال شرقی مرکز شهرستان مینودشت واقع شده است . جهت کوه ، شمالی – جنوبی بوده و مختصات جغرافیایی قله آن به طول 47-55 و عرض 26 – 37 می باشد.

6) کوه های گلستان وایشی :

     این ارتفاعات نیز در قسمت غربی پارک و مشرف بر شاهراه آسیایی قرار دارد . قسمت هایی از این ارتفاعات صخره ای بوده و اکثر آنها پوشیده از جنگل است .

7)   ارتفاعات فرغون – زاو – داش خرمن :

     این ارتفاعات واقع در شمال غربی پارک ، بوسیله دره های متعدد از هم جدا می شوند . در ناحیه فرغون و زاو صخره های متعددی در این ارتفاعات به چشم می خورد . بلندترین ارتفاع در این کوه ها تا 1550 متر از سطح دریا است .

8)ارتفاعات کندسکوه و دشت شاد :

     این ارتفاعات جنگلی در منتهی الیه جنوب غربی پارک قرار دارد .

ب) ناحیه دوم :

این ناحیه شامل نقاطی با پوشش بیشتر به صورت درخت زارهای پراکنده و علفزار است ،

 ارتفاعات این ناحیه دارای جنگل های پراکنده اورس بوده و دره های آن پوشیده از درختچه ها و بیشه های مخصوص گذرگاهی است . مشخص ترین ارتفاعات آن عبارتند از :

9)ارتفاعات آلمه :

     این ارتفاعات در جنوب شرقی پارک واقع شده است ، و شامل کوه های دو طرفه دره آلمه است ، که در سمت غربی به تخت آلمه که بلندتر از ارتفاعات شرقی می باشد ، متصل است . کوه های آلمه در ارتفاعات دارای پوشش اورس و در منتهی الیه غربی دره آن پوشیده از درختچه های مخصوص نواحی گذر گاهی نظیر زرشک و ولیک و ناحیه ی شرقی دره آن دارای درختچه های مانند تاغ است .

10)ارتفاعات قردره و درگرمانلی :

     این ارتفاعات در شرق پارک و غرب گردنه یاغتیکان و تقریبا به موازات ارتفاعات آلمه از شرق به غرب امتداد دارد ، و دارای پوشش اورس است .

11)ارتفاعات قره قاشلی و قورتو :

     این ارتفاعات در شمال پارک و جنوب جاده سولگرد به لهندرود قرارگرفته و دارای    درخت های پراکنده اورس است .

12)ارتفاعات دیورکجی و سوفی قورچی :

این ارتفاعات تقریبا در مراکز پارک قرار گرفته و یکی از نواحی گذرگاهی پارک ملی گلستان است ، که درختان اورس و سایر درختان و درختچه های جوامع گذرگاهی مانند زرشک ، سیاه تلو و ولیک در گستره ی مراتع آن پراکنده دارد .

ج) ناحیه سوم :

     این ناحیه شامل ارتفاعاتی بدون پوشش درختی و از کوه های خشک ایران است . این ناحیه پراکندگی بسیار کوچکی در جنوب شرقی پارک گلستان دارد ، و رشته کوه سرخ را که به کوه های آلمه و گردنه یاغیتکان متصل است ، در بر می گیرد . از طرف جنوب به دشت میرزا بایلو تنها به دشت پارک ملی ختم می شود .

13)دره ها :

      پارک ملی گلستان دارای دره های متعددی است ، که ذکر تمامی آنها مقدور نیست ، و تنها به ذکر چند دره مشهور آن بسنده می شود :

14)دره آلما :

     مشهور ترین دره پارک است ، که از منتهی الیه شمال دشت میرزابایلو شروع و به چشمه آلمه ختم می گردد . جهت این دره شرقی – غربی بوده و در ارتفاعات دو طرف آن درخت اورس و کف آن و در نواحی شرقی گیاهان کویری مانند : تاغ و غرب آن پوشیده از درختچه هایی مانند : سیاه تلو ، زرشک ، کیکوم ، پالاخور و ولیک است. دره آلمه یکی از بهترین زیستگاه های قوچ و میش اوریال در کشور است .

15)دره آق سو :

     این دره در جنوب پارک و درست در مرز استان های خراسان و گلستان قرار گرفته و دو طرف آن پوشیده از جنگل است ، صخره های فراوانی دارد ، و از زیستگاه های کل و جزو مرال پارک محسوب می شود .

16)دره آبشار :

     این دره  در پنج کیلو متری شرق تنگه گل در کنار شاهراه آسیایی واقع و در دره جنگلی کوچکی است ، که انتهای آن آبشار بلند و زیبایی قرار دارد .

17)دره سوارباغی :

     دره ای صخره ای و جنگلی است ، که از پشت ساختمان های تنگه گل شروع می شود ، و رو به شمال تا تخت سوار باغی ادامه دارد ، و یکی از زیستگاه های مرال ، کل ، بز ، گراز ، خرس و پلنگ در پارک ملی گلستان است.

18)دره آل دالی :

     امتداد این دره نیز تقریباً از شمال به جنوب بوده و مدخل آن پوشیده از جنگل است ، در این دره چشمه های متعددی تشکیل آب دائمی داده و به رودخانه دوغ می ریزند .

19)دره آدینه سد :

     از جمله دره های جنگلی شمال شاهراه آسیایی است ، که شمال آن ارتفاعات صخره ای دارد .

20)دره آدم چاغران :

     این دره دو شعبه دارد ، که در محل بوزاغان واقع در کنار شاهراه آسیایی به هم            می پیوندند، یکی از شعب شمالی – جنوبی است ، و دیگری به صورت نیم دایره پس از عبور از جنگلهای بسیار انبوه به سمت غرب به شمال تنگه گل منتقل می شود .

21)دره جمشید آباد:

     این دره که جهت تقریبی آن شمال به جنوب است ، در غرب پارک واقع شده و از     جنگل های ناحیه خزری با درختان تنومند پوشیده شده و از زیستگاه های بسیار مهم مرال ، توکا و گراز است. ناحیه جنگلی انتهای آن در نزدیکی شاهراه آسیایی به جنگل خان روشن شهرت دارد ، و محورهای آن با فضاهای باز و عاری از پوشش زیستگاه قرقاول است . یک جریان آب دائمی نیز از دره قزقلعه و ارتفاعات دشت شاد و کندسکوه سر چشمه گرفته و به رودخانه دوغ می ریزد .

22)دره قرقان :

     این دره در منتهی الیه شمال غربی پارک واقع شده و یکی از زیبا ترین دره های پارک ملی گلستان به شمار می رود ، ورود به این دره بدون آشنایی قبلی مشکل است ، و اطراف آن صخره های مرتفع و پوشیده از جنگل دارد.

23)دره قرنکی جنگل :

      در شمال شاهراه آسیایی و در آخرین حد جنگلهای پهن برگ بعد از پیچ سلیمان کشته واقع شده و منتهی الیه شمالی آن پس از انحراف به سمت شرق به تخت آلمه ختم می شود ، این دره تقریباً یکی از سرچشمه های اصلی رودخانه دوغ است .

24)دره قز قلعه :

     این دره در جنوب پارک واقع شده و پوشیده از جنگلهای ناحیه خزری است ، و      زیستگاه های قوچ و میش ، کل ، بز ، مرال و خرس به شمار می رود . آب جاری این دره به سمت دشت جریان دارد. 

25)دره آله باغ :

     این دره نیز از دره های جنوبی پارک است ، و آب جاری آن به سمت خارج پارک جریان دارد .

26)دره شاه تیغ :

      این دره در جنوب شاهراه آسیایی واقع شده و دارای آب جاری است ، که آب آن به رودخانه دوغ می ریزد .

27)دره دگر مانلی و قره گون اول (آفتاب گیر پیر):      

     یکی ازدره های وسیع شرق پارک است ، که در آن آب جریان داشته و پوشش های متراکمی از گونه افرا در آن دیده می شود .

28)دره کرکاولی :

     این دره نیز در نزدیکی آلمه واقع شده و دارای آب است ، و امتداد آن شرقی – غربی است. دره کرکولی در ناحیه گذر گاهی جنگل به مرتفع تشکیل شده است .

29)دره خشک :

      جهت آن غربی – شرقی و دارای جنگل های باز اورس و پوششی از بوته های استپی است . این دره نقاط صخره ای دارد ، و زیستگاه کل ، بز ، قوچ و میش است .

30)دره نکار بندی :

             این دره نیز غربی – شرقی بوده و اکو سیستم آن مانند دره خشک است . این دره و     دره های دگر مانلی و دره خشک هر سه به قله دیورکجی ختم می شوند .

فزودن بر اماکن دیدنی که بر شمرده شده مکان های دیگری وجود دارد ، که بدلیل نوع جاذبه از اهمیت ویژه ای برخوردار هستند ، که به معرفی آنها پرداخته می شود :

د)موزه حیات وحش پارک ملی گلستان ( میرزا بایلو ):

            این موزه در منتهی الیه شرقی محدوده پارک ملی گلستان قرار دارد ، و مجموعه ای غنی و متنوع از جوامع گیاهی و جانوری می باشد. و گیاهان و حیوانات وحشی و منحصر به فرد در آن قرار دارد. در این موقعیت خاص جغرافیایی و جاذبه های توریستی و تفرجگاهی و چشم اندازها و مناطق طبیعی متنوع اطراف ( پارک ملی گلستان ) اهمیت فوق العاده ای دارند. این موزه در سال 1362 موزه حیات وحش کوچکی بوده ، که بعدها به دلیل استقبال و علاقمندای مردم در بازدید از این موزه توسعه یافته است.            

ه)موزه تاریخی و طبیعی :

          این موزه در ضلع غربی پارک ملی گلستان در حال احداث است ، که در آن اسناد و مدارک و شواهد مربوط به طبیعت و علوم طبیعی در طول تاریخ کره زمین نگهداری می شود.

10)توانمندیهای روستای تنگراه در مسیر توسعه گردشگری :

الف)دربخش امنیتی انتظامی :

 استقرار یک پاسگاه انتظامی قراولان درمركز روستا تنگراه و پاسگاه ایست و بازرسی در گلوگاه تنگراه ، حوزه مقاومت بسیج و پایگاه های مقاومت روستایی عهده داری مسايل امنيتي و انتظامی روستا مي باشند.

ب)توانمندیهای اقتصادی :

عبور جاده بین المللی و ترانزیتی تهران – مشهد و مسیر زیارتی امام رضا (ع) باعث رونق و شکوفایی در بخش اقتصادی شده است. و بسیاری از مردم به کار بازرگانی و پیشه وری آورده اند. .

ب)دسترسی آسان به روستا :

روستای تنگراه در مسير جاده آسیایی و ترانزیتی تهران – مشهد قرار دارد ، ازسوي ديگر مبدا ورودي به شهرستان مينودشت و استان گلستان و خروجي است.از سوي ديگر روستاي تنگراه محل تلاقی سه استان گلستان ، خراسان شمالی و سمنان می باشد ، به لحاظ ارتباطات اقتصادی قابل توجه است.

اضافه می شود که جاده آسیایی تهران – مشهد ، افزون بر آنکه یک جاده ترانزیتی است ، مسیر زیارتی مشهد مقدس و زیارتگاه ملکوتی هشتمین امام معصوم ( ع ) می باشد ، که ترانزیتی و زیارتی بودن این مسیر سبب شده که بسیاری از ارتباطات و آمد و شدها از این جاده انجام شود. از این رو روستای پاسنگ که در مجاورت این جاده واقع شده ، مورد توجه مسافران واقع گردیده است.

راهدارخانه تنگراه ، ضمن تامین امنیت و نظافت مسیر جاده و علائم راهنمایی و رانندگی ، هدایت و راهنمایی رانندگان و مسافران را نیز بر عهده دارند. شماره تلفن این مرکز 0174583400 است.

سرجنگلداری تنگراه  ، ضمن حفاظت فیزیکی و معنوی از جنگل و مرکز ، رعایت بهداشت و جلوگیری امنیت خاطر برای مسافران و بهره مندان از مواهب طبیعی ارمغان می آورند.

جايگاه سوخت رساني آق قميش در فاصله كمي (حدود10 كيلومتر)قرار دارد.اهميت اين جايگاه در اين است كه مسافران و گردشگراني كه از مسير استان خراسان شمالي وارد استان گلستان ميشوند،پس از حدود 50كيلو متر به اين جايگاه مي رسند.

ج)بهداشت و درمان :

بیمارستان ها و مراکز درمانی و بهداشتی روستاي تنگراه:

1-  درمانگاه تنگراه با پرسنل پزشک کشیک و پرستار و امکانات لازم در خدمت مسافرین و زائرین امام رضا (ع) می باشند 01745853232

2-    خانه بهداشت تنگراه آماده ارائه خدمات پزشکی درمانی – مسافرین می باشد.01745853817

3-    اورژانس 115 تنگراه بطور شبانه روزی در خدمت مسافرین می باشند. شماره تلفن 01745853435

 

 

 

+ نوشته شده در  دوشنبه هفتم اردیبهشت 1388ساعت 10:12 قبل از ظهر  توسط عليرضا حصارنوي_باستان شناس  | 

بازگیر/ روستا :

این گزارش در نشریه دانشنامه گلستان دفتر نهم شهریور 1386 به چاپ رسیده است.

          بازگیر دهی از دهستان چهل چای از توابع بخش مرکزی شهرستان مینودشت است که در طول جغرافیایی 21 دقیقه و 55 درجه و 11 دقیقه و 37 درجه عرض جغرافیایی و در ارتفاع 120 متری از سطح دریاهای آزاد قرار دارد این روستا در دشت و روبروی پلیس راه مینودشت – گالیکش و در 4 کیلومتری غرب مینودشت واقع شده است و دارای آب و هوای معتدل خشک می باشد. رودخانه علی برده ( ترکولو ) از شمال روستا می گذرد.

          بازگیر به معنی مورخ و دانا به علم وقایع تاریخی ( ناظم الاطباء ) مردم تاریخ دان و تاریخی و مورخ را می گویند. ( برهان قاطع ) نام روستای بازگیر در ابتدا « تازه گشت » بوده است. آقای دکتر محمد حسین پاپلی در فرهنگ آبادیها ( ص 84 ) آورده است : « بازگیر دهی است از آبادیهای گرگان . » در کتاب اسامی دهات کشور از انتشارات اداره آمار و ثبت و احوال ( ص 321 ) آمده است : « تازه گشت یکی از روستاهای مینودشت شهرستان گرگان به شمار آمده است. » آقای دکتر لطف اله مفخم در فرهنگ آبادیهای ایران ( ص 98 ) نوشته : « تازه گشت از روستاهای گرگان شمرده گردیده است . »

          روستای بازگیر بر روی محوطه باستانی احداث گردیده است که قدیمی ترین سابقه استقرار سکونت انسان در آنجا به هزاره پنجم پیش از میلاد می رسد. به نظر می رسد که این محوطه بر اساس تئوری مکان مرکزی کریستالر که از تاسیسات محوطه ای تاریخی است ، که بقایای آن در قسمت شمال غربی بازگیر دیده می شود. لازم به ذکر است که احداث خانه های مسکونی اکثر سطح تپه را پوشانده است. در این روستا دو محوطه ( تپه ) باستانی و یک امامزاده وجود دارد که به شرح زیر بررسی و معرفی می گردند :

محوطه باستانی بازگیر :

          این محوطه یا به عبارت بهتر تپه باستانی بازگیر مهمترین و ارزشمند اثر تاریخی – فرهنگی این روستا به شمار می رود. در حقبقت این روستا به واسطه این اثر تاریخی در مجامع علمی کشور و خارج از کشور شناخته شده است.

          محوطه باستانی بازگیر در کنار رودخانه علی برده ( ترکولو ) واقع شده است. بخشی از روستا بر روی محوطه تاریخی – فرهنگی بازگیر بنا شده و بخش هایی از آن اختصاص به زمین های کشاورزی اختصاص یافته است. قطعات سفلینه به دست آمده از این محل از نوع چشمه علی بوده است که قدمت این سایت تاریخی – فرهنگی را تنا هزاره پنجم پیش از میلاد عقب می برد.

          در اسفند ماه سال 1379 بر اثر حفر چاه فاضلاب و بصورت اتفاقی ، 271 قطعه اشیاء تاریخی – فرهنگی از جنس مفرغ و مربوط به هزاره اول پیش از میلاد کشف گردید. علاوه بر آن ، در کف چاه سه قطعه سفال نوع چشمه علی ( پیش از تاریخ ) ، دو قطعه آشپزخانه ای ، یک قطعه تیغه سنگ چخماغ و یک قطعه سفال هزاره اول پیش از میلاد به دست آمده است.

          با توجه به کشف تعداد زیادی اشیاء مفرغی ، به نظر می رسد که این مکان یک کارگاه ریخته گری و تولید وسایل مختلف جنگلی مثل کلاهخود ، تبر ، دشنه و همچنین تولید وسایل کشاورزی بوده است.

          تپه باستانی بازگیر با مشخصات زیر در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است : « اثر فرهنگی – تاریخی محوطه بازگیر با موقعیت جغرافیایی : استان گلستان ، شهرستان مینودشت ، بخش مرکزی ، روستای بازگیر و با قدمت پیش از تاریخ ، آغاز د.وره تاریخی و به شماره 3547. )

بررسی آثار کشف شده در روستای بازگیر :

            اشیاء کشف شده در روستای بازگیر پس از بررسی کامل ، بر اساس فرم و تنوع به 4 گروه عمده تقسیم بندی شده است :

1-  ابزار آلات جنگی که بر اساس نوع کاربری و سبک ساخت و با در نظر گرفتن شکل ظاهری آنها می توان به موارد زیر اشاره کرد :

1-1-    خنجر : به عنوان یک وسیله تیز و برنده در میدان های جنگ و شکار جانوران به کار رفته و معمولا از دو قسمت تیغه و دسته ساخته شده است. در خنجر های مکشوفه بصورت یک پارچه قالب گیری شده و این قالب گیری نشان می دهد که دسته آن نسبت به تیغه کوچکتر می باشد.

1-2-    تبر تیشه : به احتمال زیاد کاربرد دو گانه داشته ، یعنی در میدان نبرد و در کارهای کشاورزی و بریدن درختان کاربرد داشته ، چرا که از دو لبه برنده افقی و عمودی برخوردار بوده و به جای سوراخی در ابعاد متفاوت در آنها دیده می شود.

1-3-    سرنیزه : هر کدام از سرنیزه های مکشوفه از لحاظ ابعاد و شکل تفاوت هایی با یکدیگر دارند که گویی هنرمند به وسیله آنها هنر خود را به نمایش گذاشته است. ساخت این اشیاء بر اساس قالب گیری به صورت بسته یا دو کف صورت پذیرفته است که به شکل صدفی و مجرا و مجراهایی در میان آن تعبیه شده تا فلز مذاب بتواند از آن مجرا به داخل قالب راه یابد. همچنین سوراخ هایی برای رد کردن میخ وجود داشته تا دو کفه را بدین وسیله به یکدیگر محکم و متصل سازد. در کل ، این نوع قالب گیری در اشیایی به کار می رفته که سطوح پشت و روی آن هر دو دارای برجستگی و تزئینات بوده است.

2- ظرف متنوع : در اشیاء مفرغی بازگیر به صورت کلی سه نوع ظرف که از لحاظ ابعاد و شکل با یکدیگر تفاوت دارد و به چشم می خورد :

1-2- ظرف مفرغی شبیه به پاتیل ( مخروطی شکل )

2-2- تشت های مفرغی

3-2- ظروف آبخوری مفرغی دارای لوله ناودانی شکل .

          برای ساخت این ظروف به نظر می رسد که ابتدا آنها را به صورت ورقه های با اندازه های متفاوت تهیه و بعد با کمک چکش به شکل دلخواه آماده می کردند. با توجه به ابعاد و فرم ساخت ، این احتمال را می توان در نظر داشت که برای مایعات نیز کاربرد داشته است.

3-ابزار آلات کارگاهی : دراین قسمت ابزار آلاتی دیده می شود که در کارگاه های تولیدی به عنوان وسیله ساخت اشیاء فلزی کاربرد داشته است. از این وسایل می توان از میله های مفرغی ، اشیاء شبیه ملاقه ، سه شاخک ، گل میخ ، کاردک در اندازه های متفاوت نام برد. نمونه برجسته آن قسمتی چهارپایه شبیه منقل های امروزی است که از آن به عنوان آتشدان استفاده می کردند. پایه های این ظرف به روش پرچ ، چکش کاری شده است.

4- ابزار آلات کشاورزی : نمونه های اشیائی که در کشاورزی کاربرد داشته ، می توان از اشیاء نوک تیز شبیه غلاف خنجر ( احتمالا برای نشا کردن ) ، تیشه باریک ، شیئی شبیه تبر ( احتمالا برای حفر کردن ) نام برد که ممکن است در آماده کردن زمین های کشاورزی و باغداری از آن استفاده شده است.

آمار و فهرست اشیاء تاریخی – فرهنگی مکشوفه مجموعه مفرغی بازگیر عبارتند از :

1-    سرنیزه مفرغی 24 عدد

2-    کاردک مفرغی 30عدد

3-    خنجر کوچک و بزرگ 16 عدد

4-    تبر و تیشه مفرغی 27 عدد

5-    ظروف سه پایه مفرغی 1عدد

6-    ظروف مخروطی شکل مفرغی 44 عدد

7-    تشت مفرغی 42 عدد

8-    ظروف آبخوری 60 عدد

9-    اشیاء متفرقه 27 عدد

      با توجه به بررسی و مطالعه مواد فرهنگی یافت شده و مکشوفه از محوطه باستانی ، نتایج زیر برای پژوهشگران تپه بازگیر به دست آمده است :

1-  به دست آمدن قطعاتی از سفال قرمز منقوش از نوع چشمه علی ( cheshmeh ali ware ) و یک تیغه سنگی biadeiet در قسمت زیرین نشان می دهد که این محوطه در هزاره پنجم پیش از میلاد مورد توجه انسان ها بوده است.

2-  با در نظر گرفتن نوع و سبک ساخت ، تنوع ، سادگی اشیاء مفرغی به دست آمده و مقایسه با سایر اشیاء مکشوفه مشابه با فلات مرکزی ایران ، شمال کشور و برنزهای لرستان و با توجه به این نکته که اشیاء مکشوفه به استثنای 4 نمونه از سرنیزه های مکشوفه ، بقیه آنها فاقد نقش و تزئین می باشند ، قدمت اشیاء مفرقی بازگیر هزاره اول پیش از میلاد پیشنهاد می گردد.

3-  وجود اشیاء دپو شده در قسمت زیرین محوطه به نظر می رسد که این مکان جهت نگهداری و یا در واقع انباری برای این منظور بوده است.

4-  در بعضی از وسایل کشف شده مانند رنده و خنجر ، آثار ضرب خوردگی ناشی از کار در آنها دیده می شود. این امر نشان دهنده آن است که لااقل برخی از آن وسایل در همان زمان مورد استفاده بوده و این مکان را نمی توان تنها یک زاغه تدارکاتی صرف در نظر گرفت.

5-  پیدایش صورت گرفته مبین این مطلب است که محوطه بازگیر در واقع ادامه مکان باستانی وسیع تری در قسمت شمال شرقی بازگیر است که عبور رودخانه و وقوع سیل های طغیان گر و دخالت های انسانی در ادوار مختلف گسستگی جغرافیایی آن را فراهم نموده است.

مجموعه تپه های بازگیر :

     مجموعه تپه های بازگیر در 7/25-21-55 طول جغرافیایی و 6/17-15-37 عرض جغرافیایی و در 139 متری از سطح دریا و در 300 متری شمال روستای بازگیر و در 200 متری شمال شاخه فرعی رودخانه اوغان قرار دارند.

     مجموعه تپه های بازگیر در یک فضای وسیع در حدود 13 هکتار ( 400*350 متر ) قرار گرفته و شامل سه برجستگی مجاور نیز می باشد. کشیدگی این اثر تاریخی -  فرهنگی در محور شرق – غرب است. بزرگترین این برجستگی ها دارای 8 متر بلندی از زمین های اطراف می باشد. بیشترین ارتفاع اثر در جبهه شرقی آن دیده می شود ، لیکن در برخی نقاط کاربری محوطه به مرتع اختصاص یافته است. فلات فوقانی تپه مورد کشاورزی دیم قرار گرفته است. بدنه جنوبی و قسمتی از شمال تپه نیز بریده شده و یک آبراهه در ضلع جنوبی اثر ایجاد شده است. دامنه های شیب دار تپه به شکل مرتع باقی مانده است. تپه ها در 2و3 این اثر که در شمال تپه اصلی قرار گرفته اند، از سمت جنوب توسط کشاورزان تخریب و به منظور توسعه های کشاورزی تسطیح شده اند. بدین لحاظ حد فاصل تپه اصلی (1) و (2و3) یک فضای حائل دیده می شود .

     در بررسی سطحی این اثر شواهدی مبنی بر وجود معماری دوره تاریخی همچون آجر هایی به ابعاد 42*42*11 سانتی متر دیده شده است. سفالینه های به دست آمده از بررسی این تپه شامل سفالینه هایی با خمیره قرمز منقوش نوع چشمه علی با تزئینات هندسی بر روی بدنه و سفالینه های خاکستری دارای نقش کنده عموما بر روی پایه ها و نیز سفالینه قرمز ساده می باشد. همچنین سفالینه های لعابدار فیروزه ای و قطعاتی از ظروف شیشه ای دوره اسلامی نیز در محل بدست آمده است.

با توجه به مطالعه داده های فرهنگی جمع آوری شده ، در بررسی سطحی این اثر ، قدمت آن به دوره های پیش از تاریخ ، تاریخی و اسلامی می رسد. مجموعه های تپه های روستای بازگیر به شماره 14110 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است .

امامزاده موسی :

              امامزاده موسی در جنوب شرقی روستای بازگیر و در فاصله 1600 متری جاده ترانزیت مینودشت و مشهد – روبروی پلیس راه مینودشت واقع شده و بر روی یک تپه باستانی کم ارتفاعی احداث گردیده که در خارج از ساختمان امامزاده ، سفالهای قرمز و سیاه و خاکستری ساده دوره تاریخی فراوان دیده می شود.

این امامزاده منحصر به یک ساختمان نوساز ساده و بدون آرایه های معماری و پلان مستطیل شکل می باشد. در درون این بنا تنها صورت قبری بدون تزئین و کتیبه دیده می شود و فقط پارچه سبز مخملین بر آن کشیده شده است. ابعاد این قبر به ترتیب طول و عرض و ارتفاع 40*85*185 سانتی متر است.

در مجاورت این امامزاده یک درخت تنومند چنار کهن سال و یک درخت نظر کرده دق دقان دیده می شود. یکی از هیئت امنا اظهار داشته که او و زیارت کنندگان امامزاده موسی از این امامزاده و درخت نظر کرده دق دقان کرامتها دیده اند و معتقد است که اگر مقداری از این درخت و یا میوه آن در نزدیکی یا همراه انسان باشد، هیچگونه نظر بد و یا آسیبی به وی نمی رسد.به همین خاطر زیارت کنندگان در جهت قبله به درخت دق دقان دخیل شده و برای رفع مشکلات و براورده شدن حاجات خود نخ یا پارچه ای را به آن گره می زنند . در خارج از امامزاده ، قبرستان عمومی مردم روستاهای بازگیر و کویت محله ، البته به واسطه شان والای امامزاده و کرامت های ایشان ، برخی از مردم روستاهای اطراف مردگان خود را در این قبرستان به خاک می سپارند . دراین گورستان دو نوع تدفین دیده می شود : تدفین های قدیمی و تدفین های جدید. تدفین های قدیمی فاقد سنگ قبر و به صورت سنگ چین با قلوه سنگ به صورت یک پشته سنگی است و تدفین های جدید به سبک امروزی و با سنگ مرمر می باشد. بر سنگ مرمر نام و مشخصات فرد متوفی نگاشته می شود.

به گفته یکی از هیئت امنا ، در گذشته در این قبرستان سنگ قبور قدیمی نیز وجود داشته است که یا سرقت شده و یا تخریب و شکسته شده اند. یکی از نمونه های باقی این قبور ، سنگ قبری به ابعاد 40*85 (ارتفاع و عرض ) بوده که به صورت ایستاده و ریشه دار می باشد و بر روی آن عبارت زیر خوانده شده است :

«.....مغفور.....محمد غفراله لها و لوالدیه ، سنه 1110 {ه.ق}.....»

امامزاده موسی کیست ؟

     حاج فتح الله عابدینی دذر کتاب نور العین (ص 49+ ) از مدارک فراوانی آورده است : « امامزاده یحیی بن زید علی بن الحسین (ع ) با پانصد نفر از سادات و شیعیان به طرف گرگان رهسپار گردیده و دشمنان در گنبد کاووس با ان بزگوار به جنگ پرداختند و در پایان جنگ ، امامزاده یحیی شهید گشت و در گنبد کاووس دفن گردید . بعضی از سادات که چنین دیدن ، فرار کردند و دشمنان هر یک از انان را که پیدا می کردند ، به درجه شهادت می رساندند و قبرستان مخفی می داشتند ، ولی به مرور ایام شناسایی گردیدند . در یکی از کتب خطی امامزاده نوشته شده: « امامزاده موسی تازه گشت دفن شده است ». شیخ علی فلسفی در کتاب « بیست هزار زیارتگاه جهان » از برخی قرائن و شواهد استفاده نمود است . وی معتقد است که امامزاده موسی یکی از یاران حضرت امامزاده یحیی بوده و جزو آن پانصد نفری است که به همراه ان حضرت به درجه شهادت نایل گشته است و نسبت شریفش با واسطه به حضرت موسی بن جعفر (ع ) می رسد .

 پی نوشت :

1- صدرائی ، علی ، گزارش « گلستان » ، زمستان 83 صفحه 16 به نقل از فرهنگ جغرافیای نیرو های مسلح جلد 17 ص 20 مرکز اسناد سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری استان گلستان

2-     دهخدا علی اکبر لغتنامکه ذیل کلمه بازگیر

3-    یاداشت دست نویس حجت السلام شیخ علی فلسفی مشهد هیئت امنا امامزاده موسی بازگیر

4-  عباسی قربانعلی گزلرش مقدماتی اشیائ مکشوفه مفرقی بازگیر دی ماه 1380 مرکز اسناد سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری استان گلستان

5-  مدیریت میراث فرهنگی استان گلستان پرونده  پیشنهادات ثبت محوطه تاریخی – فرهنگی بازگیر در فهرست آثار ملی کشور مرکز اسناد میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری استانت گلستان

6-    همان

7-  گزارش کتبی آقایان قربانعلی عباسی ( باستان شناس ) ، اسماعیل صفری ( باستان شناس ) و محمد شاهی پودینه ( موزه دار ) ، پرونده پیشنهاد ثبت محوطه تاریخی _ فرهنگی بازگیر.

8-    صدرائی ، علی ، گلستان ، ص 16.

9-    ریاست سازمان میراث فرهنگی کشور ، لوحه ثبت در فهرست آثارملی کشور ، سال 1380.

10- عباسی ، قربانعلی ، گزارش مقدماتی اشیاء مکشوفه بازگیر.

11- مدیریت میراث فرهنگی استان گلستان ، پرونده پیشنهاد ثبت محوطه تاریخی – فرهنگی بازگیر.

12- عباسی ، قربانعلی ، گزارش مقدماتی اشیاء مکشوفه بازگیر.

13- برهانی ، محمد مهدی با همکاری علیرضا حصارنوی و رجب محمد ضروری ، بررسی و شناسایی باستان شناسی شهرستان مینودشت ( گزارش توصیفی – مقدماتی ) جلد اول ، تیر ماه 1384 ، ص 199- 200، مرکز اسناد و سازمان میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری استان گلستان.

14- تقریر حجت الاسلام شیخ علی فلسفی برای هیئت امناء امام زاده موسی ، روستای بازگیر ، مشهد 10/2/1380

 

+ نوشته شده در  شنبه پنجم اردیبهشت 1388ساعت 12:38 بعد از ظهر  توسط عليرضا حصارنوي_باستان شناس  | 

زیارتگاه بابا تکیه :

          زیارتگاه بابا تکیه در دامنه ی شمالی نیلکوه و در 600 متری حاشیه ی جنوب غربی روستای پاسنگ بالااز توابع بخش گالیکش شهرستان مینودشت واقع شده است. و با شهر گالیکش حدود 12 کیلومتر  فاصله دارد. کوه های مرتفع و جنگل از یک سو و زمین های کشاورزی دیم ( گندم ، جو ، کلزا ، و آفتابگردان و ... ) از سوی دیگر این زیارتگاه را در بر گرفته است .

          رودخانه ی روستا با فاصله ی کمی از جبهه ی شمال و شرق زیارتگاه می گذرد ، که باعث آبادانی بیشتر محیط اطراف و پر محصولی زمین های کشاورزی و سرسبزی و طراوت منطقه گردیده است. در محوطه ی زیارتگاه

بابا تکیه درختان تنومند و کهن سالی نظیر چنار ، گردو ، راش صنوبر ، شمشاد ، انجیر ، انار و توت دیده می شود.

          نام روستا به سبب نزدیکی و مجاورت به جبهه ی شمالی نیلی کوه و جنگل ،«پاسنگ» نامیده شده است. از آنجایی که دو روستا به این نام وجود دارد ، روستای پایین تر از این زیارتگاه و ده که به جاده بین المللی مینوشت – مشهد و به شهر گالیکش نزدیکتر است را پاسنگ پایین و این روستا را پاسنگ بالا نامیده اند.

ساختمان زیارتگاه بابا تکیه :

          بنای قدیمی زیارتگاه را خراب کرده اند، و بنای کنونی را در سال 1350 به جای ان ساخته اند . این بنا در حال حاضر آجری بوده و منحصر به یک اتاق با پلان مربع شکل و سقف شیروانی فلزی ( حلبی ) به اندازه ی 10*9 متر است. در ورودی آن در ضلع شرقی زیارتگاه قرار دارد. و نمای خارجی آن به صورت قوس هلالی می باشد.

          زیارتگاه بابا تکیه از دو قسمت فضای اصلی یا شیستان ساده و کفش کن تشکیل شده است ، که با یک در به همدیگر مربوط می شوند. در فضای اصلی یا شبستان ساده جز صورت قبری ساده چیز دیگری دیده نمی شود . نمای قبر به صورت یک ضریح فلزی سبز رنگ به ارتفاع حدود 5/1 متر و طول 2 متر و به شکل قبرهای پشته ای ساخته شده است. متصل به آن صندوق نذورات قرار دارد. افراد بیمار را برای شفا به این مرقد و قبر دخیل می بندند. برابر با شجره نامه ی موجود ، این قبر مربوط به آصف برخیا است. هیچ گونه اثر تاریخی در این زیارتگاه وجود ندارد.

          کفش کن زیارتگاه یاد شده دارای پلان مستطیل شکل است، و با یک شبستان دراز از زیارتگاه جدا می شود. در داخل کفش کن و در دو طرف آن دو تیغه یا هره آجری به ارتفاع 30 سانتی متر ساخته شده ،که زائران بابا تکیه شمع های نذری خود را بر روی آن روشن می کنند.

          نمای خارجی زیارتگاه بسیار ساده و عاری از هرگونه تزئین و عناصر هنری است. دو پنجره ی فلزی ساده در جبهه ی شرقی بقعه دیده می شود. ساختمان زائر سرا و اتاق خادم زیارتگاه بابا تکیه در ضلع غربی و سرویس های بهداشتی نیز در جبهه ی جنوبی آن است.

          فضای بیرونی زیارتگاه محوطه سازی شده است. در حیاط زیارتگاه مزار و قبور مسلمین و شهدای روستای پاسنگ بالا و پایین است. در این مزار دو گونه قبر دیده می شود ، قبرهای قدیمی و جدید. قبرهای قدیمی فاقد سنگ مزار و به صورت قلوه سنگ چین وبه شکل بیضی می باشند. قبرهای جدید همگی دارای سنگ قبر هستند. که بر روی سنگ قبر مشخصات کلی فرد متوفی شامل نام و نام خانوادگی ف نام پدر ، تاریخ ولادت و تاریخ وفات حجاری شده است. در برخی سنگ قبرها آیات قرآنی که متضمن طلب آمرزش و رحمت برای متوفی است ، خوانده می شود.

بابا تکیه کیست ؟

          بنابر اعتقادات اهالی روستا و زائران و به استناد شجره نامه موجود ، این زیارتگاه مربوط به آصف برخیا است. آصف پسر برخیا ، نام وزیر یا دبیر سلیمان نبی ( ع ) و یا دانشمندی از بنی اسرائیل است.        می گویند، این همان کسی است که علمی از کتاب داشت ، و در قرآن کریم ذکر آن رفته است. او تخت بلقیس را از دو ماه راه به کمتر از لمح بصر و چشم زخمی در پیشگاه سلیمان حاضر ساخت.

یک زمان صدر وی از اهل هنر خالی نیست

همچو خالی بندی تخت سلیمان از آصف

اسمان بوسه دهد خاک درش را بامید

کاستانش بزداید ز رخ ماه به کف

                                                                                                          « سوزنی »

          از دیگر معنایی که برای آصف ذکر شده نام خیناگری مشهور به زمان داوود نبی است.

عمل و علم بیاید صفت آصف شاه

                                                           آصفی چون کند آن خواجه که نادان باشد

                                                                                                          « کمال اسماعیل »

برخیا : نام پدر آصف وزیر سلیمان است.

صورت احمد زآدم بود لیک اندر صفت

                                                          آدم از احمد پدید آمد چو ز آصف برخیا

                                                                                                          « سنایی »

          زایران و مردم معتقدند و باور دارند که آصف برخیا وزیر دانای حضرت سلیمان (ع ) بوده است و به سبب اینکه :

1) اغلب در مجاورت و در نزدیکی درخت چنار می نشسته و به سیر و سلوک و استراحت می پرداخته و یا با مریدان و یاران خود حلقه های تعلیم ، موعظه و ذکر بر پا می داشته است ، به با با تکیه معروف شده است.

2) آصف برخیا در حال فرار از سوی انکار و تفکر کنندگانش به این منطقه رسیده و پناه گرفته و در هنگام تکیه و استراحت به درخت انار ، نزدیک زیارتگاه به قتل رسیده است . از این رو به بابا تکیه شهرت یافته است.

به نظر نگارنده اصف برخیا یا همان بابا تکیه یک عارف و صوفی  کامل است.

کلمه بابا مبین این مطلب می باشد. زیرا عنوان « بابا » خاص مشایخ و بزرگان صوفیه بوده است. می دانیم در تصوف  والاترین و شریف ترین و عالی ترین منصب را پیر کامل داراست ، که در هر زمان به یکی از نام هایی نظیر قطب ، غوث ، شاه ، مرشد ، حضرت ، شیخ ، درویش ، بابا و ... خوانده می شدند. پس بعنوان « بابا » نام دیگر پیر یا قطب زمان است. و بابا را پیر پیران کامل اطلاق می کنند که به منزله ی پدر و به عبارت دیگر پدر معنوی می باشد. مانند بابا افضل کاشانی و باباطاهر عریان همدانی.

نگارنده باور دارد که زیارتگاه باباتکیه در آغاز یک خانقاه  و محل اجتماع صوفیان صادق و مریدان آصف برخیا بوده است. و در آن مکان حلقه های ذکر و تعلیم ، ریاضت و چله نشینی هایی رواج داشته ، که غالبا اشتغال به آنها بیشتر وقت صوفیان و سالکان طریق را پر می کرده  است. در این کانون آصف برخیا که به مرحله ی پیر کامل رسیده بود ،زاویه و کنج خلوت خاص خود را داشته است. و هدایت و سرپرستی خانقاه و

مریدان با ایشان بوده است.

     پس از اینکه آصف برخیا وفات می کند ، و یا بر اثر سخن چینی و توطئه سازی دشمنان و تفکیر کنندگانش به قتل می رسد ، بر اساس یک سنت که بانیان یک مکان دینی یا آموزشی را در همان مکان به خاک می سپردند. جسد وی را در خانقاه خودش دفن می کنند. بعدها این خانقاه تبدیل به زیارتگاه می شود و پیرامون آنرا قبرهای مریدان و دیگر مومنین فرا می گیرد. به دلیل اهمیت شخصیت عرفانی آصف برخیا این گورستان و مرقد به لقب طریقتی او « باباتکیه » معروف شده است.

درختان نذر کرده :

     در اطراف و پیرامون زیارتگاه بابا درختان تنومند و کهن سالی نظیر چنار، صنوبر ، راش گردو و انار و ... وجود دارد ،که عمر آنها از ده تا چند سال تخمین زده می شود. که در این میان درخت چنار که در فاصله ی کمی از بقعه و در مجاورت رودخانه و راه دسترسی روستا روییده است ، از اهمیت خاصی برخوردار است. محیط تنه ان از یک متری زمین 632 سانتی متری  است. با توجه به شکل ظاهر و تنومندی آن به نظر می رسد ،که از عمر دراز چند ساله برخوردار باشد. گویند که آصف برخیا یا همان باباتکیه به این درختان تکیه می کرده و یا در پای آن می میرد.

          چندین درخت نذر کرده ی انار نیز پیرامون بقعه به ویژه در جهات شمال شرقی و شرق زیارتگاه دیده می شود. زائران زیارتگاه معتقدند که از این درخت ها کرامت هایی دیده اند، لذا ایشان برای برآورده شدن حاجت و نیازمندیهای خود نظیر باردار شدن خانم ها ، ازدواج دختران ، رفع بیماری و شفای مریض ، افزایش کشت و پر محصولی زمین ، تکثیر و زاد و ولد رمه هایشان به این درختان نذر کرده ی انار دخیل شده و در جهت قبله به آن پارچه گره می زنند.
+ نوشته شده در  سه شنبه یکم اردیبهشت 1388ساعت 11:45 قبل از ظهر  توسط عليرضا حصارنوي_باستان شناس  | 

وضعیت انسانی بخش گالیکش :

اقوام بخش گالیکش :

 شرایط زیستی مناسب نظیر آب و هوای مساعد ، خاک حاصلخیز ، ریزش نزولات آسمانی و ... بخش گالیکش را بصورت یک منطقه مهاجرپذیر در آورده است. از این رو ترکیب جمعیتی این بخش متنوع می باشد. و شامل اقوام فارس ، سیستانی ، بلوچ ، خراسانی ، شاهرودی و سمنانی ، قزلباش ، ترک و ترکمن و ... است.

جمعیت :

     گالیکش در سال 1335 حدود 406 نفر جمعیت داشته ، که تعداد آن در سال 1345 به 2730 نفر می رسد ، یعنی رشد آن در دهه 45-13335 حدود 9/2 درصد بوده است. جمعیت گالیکش در دهه بعدی ( 1355 ) رشدی معادل 5/6 درصد داشته ، که جمعیت آن را به حدود 5150 نفر رسانده است. در دهه 65-1355 گالیکش تبدیل به شهر شده است ، و جمعیت آن با رشد 4/8% به حدود 11545 نفر در سال 1365 رسیده است. در حال حاضر گالیکش حدود 60 هزار نفر جمعیت در خود جای داده است.

علل رشد جمعیت گالیکش :

     مهاجرت روستائیان به شهر ، افزایش طبیعی جمعیت شهر ، عدم کنترل زادو ولد روستائیان مهاجر به شهر ، عدم آشنایی مردم با روش های کنترل بارداری ، تبلیغات اوایل انقلاب مبنی بر عدم کنترل زاد و ولد و ... از عوامل رشد جمعیت گالیکش بوده است. اما نکته ای که بیش از سایر عوامل موثر بوده ، موقعیت جغرافیایی و وضعیت خاص اقلیمی این شهر است. عبور جاده آسیایی از مرکز شهر و منتهی شدن بسیاری از جاده های روستاهای دور و نزدیک به حوزه این شهر و بالطبع مرکزیت یافتن آن باعث رونق اقتصدی و جلب مهاجرین بیشتر گردیده است. سیل مهاجرت دهقانان سیستانی که قبل از پیروزی انقلاب اسلامی به دلیل خشکسالی و کمبود آب هیرمند در استان سیستان و بلوچستان سبب شده بود بسیاری از مردم آن دیار به سایر استان ها از جمله منطقه گالیکش و بخش های همجوار روی آورده و چون آن ها دارای ثروت سرمایه ای نبودند ، عمدتا به عنوان دهقان در مزارع بکار گرفته شدند ، علت بی ثباتی و ناامنی سال 1357 این افراد که در تک خانه هایی در مزارع سکونت داشتند ، به گالیکش و حاشیه آن هجوم آوردند. سایر ملتهایی که در این شهر ساکن شده اند بلوچ ، کرد ، ترک ، لر ، خراسانی ( شامل کاشمری – نیشابوری – سبزواری – جاجرمی – گرمه ای ) شاهرودی و سمنانی را می توان نام برد.

تراکم ، توزیع و خصوصیت جمعیت بخش گالیکش :

     توزیع و تراکم جمعیت بخش گالیکش متاثر از عوامل جغرافیایی است ، این منطقه دارای تراکم نسبی 38 نفر در هر کیلومترمربع است. بیشتر جمعیت گالیکش در نقاط جلگه ای حاصلخیز و نزدیک رودخانه ها

متمرکز شده اند. و در نیمه جنوبی بخش گالیکش که منطقه کوهستانی است ، بدلیل نامساعد بودن شرایط طبیعی از جمعیت کمتری برخوردار است.

     پر تراکم ترین نقطه جمعیتی شهر گالیکش با تراکم نسبی 8500 در هر کیلومتر است ، که عامل اولیه آن در گذشته شرایط مساعد طبیعی بوده است ، ولی در حال حاضر عامل اداری ، سیاسی و اقتصادی سبب رشد سریع و توسعه آن شده است.

     جمعیت شهر گالیکش در سال 1365 در حدود 11545 نفر بوده است ، از 2063 خانوار تشکیل گردیده است. در این سال خانوارهای شش نفری دارای بیشترین فروانی می باشد. پس از آن خانوارهای پنج نفری و سه نفری دارای بیشترین تعداد هستند. به طور کلی حدود 62 درصد خانوارها پنج نفره و بیشتر هستند.

     متوسط بعد خانوار در این شهر در سال 1365 در حدود 6/5 نفر بوده است. در این بخش نسبت جنسی جمعیت در حدود 102 مرد در مقابل 100 زن است.

دین :

     دین صد در صد مردم این منطقه اسلام است ، اقوامی نظیر ترکمن ها و بلوچ ها که عموما در قسمت شرقی بخش گالیکش سکونت دادند ، اهل سنت هستند ، و سایر اقوام نظیر فارس ها ، سیستانی ها ، شاهرودی ها و ... دارای مذهب شیعه می باشند.

ویزگی های اقتصادی بخش  گالیکش:

       ع مده فعالیت های مردم این بخش کشاورزی و دامپروری است ، و در کنار آن ابریشم بافی و نوغانداری نیز رواج داشته و در اقتصاد این بخش موثر است. بخش گالیکش 35 هزار هکتار اراضی کشاورزی دارد ، که گندم ، شالی و سویا و جو و کلزا در آن کاشته می شود. شغل دیگر مردم دامداری و دامپروری بصورت سنتی و صنعتی است.

جاذبه های گردشگری و مراکز دیدنی بخش گالیکش :   

     ب خش گالیکش به لطف داشتن استعدادهای خدادادی و شرایط مساعد آب و هوایی و جغرافیایی و نقش مهمی که در پیدایش تمدن و توسعه و تکوین تاریخ بشری داشته است ، دارای جاذبه ها و اماکن دیدنی بسیاری می باشد. این جاذبه ها به جاذبه های تاریخی ، طبیعی و گردشگری ، جاذبه های و اماکن مذهبی و جاذبه های صنایع دستی و هنرهای سنتی تقسیم می شود.

: جاذبه های تاریخی :

     ب قایای تمدن و کاوش ها و پژوهش های باستان شناختی نشان از یک پیشینه تاریخی بسیار کهن و غنی از فرهنگ و تمدن در این مرزو بوم می دهد. تا کنون حدود 156 اثر در شهرستان مینودشت شناسایی شده که از این تعداد 112  اثر تاریخی – فرهنگی در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است ، که سهم گالیکش از این شمار 95 اثر می باشد ( با احتساب آثار شناسایی شده به ثبت رسیده ) که در زیر به بررسی و معرفی مختصر مهمترین آنها پرداخته می شود.

غارکیارام :

       غارکیارام در 6 کیلو متری ضلع شرقی روستای فرنگ از توابع دهستان فارسیان بخش گالیکش و  شهرستان مینودشت قرار گرفته است .این غار در سال 1342خورشیدی توسط پروفسور مک برنی - استاد باستان شناسی دانشگاه کمبریج انگلستان - شناسایی وکاوش گردید . که در نتیجه کاوش باستا ن شناسی مواد فرهنگی از دوره های اسلامی ، عصر آهن و ابزارهای سنگی دوره پارینه سنگی مشابه فرهنگ موستری پیدا نمود .طبق نظر مک برنی احتمالا این غار متعلق به دوره پارینه سنگی میانه (حدود 100 هزار سال پیش ) است .

قلعه ابوبکر :

          این اثر باستانی بدنه شرقی روستای املاک از توابع دهستان ینقاق و بخش گالیکش واقع شده است .وبا جاده آسفالته مینودشت - گالیکش 3/1 کیلو متر فاصله دارد .

این تپه باستانی که در واقع یک قلعه قدیمی با  پلان مدور می باشد،که پس از تخریب و گذشت زمان زیر آوار آن و انبوهی از خاک قرار گرفته وبصورت تپه کنونی در امده است .قلعه ابوبکر دارای فرم نامنظم هندسی و به ابعاد طول ،عرض وارتفاع 6 *120 *120 متر است . قدمت این اثر فرهنگی – تاریخی به دوره تاریخی می رسد . 

تینگر تپه:

     تینگر تپه در فاصله 1100 متری شمال روستای ینقاق از توابع دهستان ینقاق و بخش گالیکش قرار گرفته است . این تپه با فرم منظم دارای 350 متر قطر است ، که در امتداد محور شرقی – غربی گسترش یافته است. و حداکثر 12 متر از سطح زمین های اطراف ارتفاع دارد . و شامل یک تپه اصلی (شرقی ) و دو تپه مجاور غربی می باشد. تپه شمالی مرتفع تر از دو تپه و حداکثر ارتفاع آن به 12 متر می رسد ، حال آنکه تپه های غربی آن از 4 متر فراتر نمی رود. با توجه به مواد فرهنگی پراکنده بر روی عرصه و حریم تپه قدمت این اثر به دوره های پیش از تاریخ ، هزاره اول پیش از میلاد و تاریخی می رسد.

تپه قلعه تخت سلیمان :

     این تپه در 200 متری جنوب رودخانه مادرسو در جهت شرقی – غربی است . و دورتا دور آن معماری با سنگ های بزرگ و کوچک حجیم که قطر تقریبی آن یک متر است ، که بصورت خشکه چین کار شده است. در قسمت جنوب دیوار سنگی به صورت پیش آمدگی و عقب رفتگی مشهود است ، که احتمالا به صورت مصطبه سازی درآورده بودند. در بخش فوقانی سطح اثر محوطه ای به شکل چهارگوش به ابعاد 15*15 مترکه احتمالا ارگ باشد ، و دورتا دور آن خندق وجود دارد. با توجه به بقایای معماری و موقعیت مکانی به نظر می رسد ، که این مکان یکی از قلعه های باستانی مهم با قدمت تاریخی و اسلامی است.

غار سید رشید :

     غار سید رشید در حدود یک کیلومتری جنوب شرقی روستای سر حمام در دهستان فارسیان بخش گالیکش شهرستان مینودشت قرار دارد. اطراف غار دارای پوشش جنگلی بوده و بر نمای ورودی آن چشم انداز زیبایی وجود دارد . این غار بر روی یک صخره بزرگ سنگی قرار دارد که شکل دهانه ورودی آن نامنظم بوده و در حدود 6 متر ارتفاع دارد و در حدود 30/4 سانتیمتر عرض و در حدود 9 متر عمق دارد . وضعیت غار در هنگام بررسی چنین بود که تعدادی سنگ های بزرگ از سقف افتاده و در جلوی ورودی غار وجود داشت. کف غار مملو از فضولات دامی بوده و بر اثر حفاری غیر مجاز ، در کف غار قطعات شکسته سفالی خاکستری متعلق به دوره تاریخی مشهود بود. در دو طرف غار پناهگاه صخره ای بصورت جان پناهی به عمق یک تا 5/1 متر وجود دارد که در واقع یک پناهگاه سنگی مطمئن است.

     ناگفته نماند بنا به گفته اهالی این غار در طول زمستان از گذشته دور تا چند سال قبل بعنوان آغل گوسفندان و بزها استفاده می شد که این امر زمینه ای شد که بر اثر آتش سوزی فضای داخل غار دود زده و سیاه گردد و از طرفی چکنده های آهکی زیبایی تشکیل شده شده مورد دستبرد قرار گیرد

غار حمام خدایی :

     در فاصله یک کیلومتری روستای پنو ( عرض جغرافیایی 12 – 37 طول جغرافیایی 43-55 ) در دهستان فارسیان مینودشت قرار دارد . اهالی محل غار را نایه اریبی گویند. و جلوی آن یک رودخانه فصلی می گذرد که در حدود 10 متر از کف غار پایین تر است . شکل دهانه غار نامنظم و بصورت تونلی شکل است . عرض دهانه غار بین 60 سانتیمتر تا 150 سانتیمتر و ارتفاع غار بین 3 الی 10 متر متغیر است . کف غار صخره ای و داخل آن یک چشمه فعال وجود دارد. درون غار خفاش های زیادی وجود داشتند . و این غار از دیدگاه میراث طبیعی مهم است. ولی هیات در بازدید به مواد فرهنگی برخورد نکرده است .

پیر غار :

     در غرب روستای فرنگ و داخل زمین های کشاو.رزی واقع در دره پیر غار وجود دارد که آبادی فارسیان 6 کیلومتر با آن فاصله دارد .این مکان که بصورت یک برش خاکی درآمده 4 فضای دست ساخته خاکی وجود دارد که دخمه یا گور دخمه باستانی دوره تاریخی هستند.

قلعه بی بی حلیمه :

     موقعیت قرار گیری : قلعه بی بی حلیمه در8 ، 02 – 55 طول جغرافیایی و 1 ، 11-17-37 عرض جغرافیایی و 134 متری از سطح دریا، 400 متری جنوب غربی روستای صمدانی ،جنوب جاده آسفالته گنبدکاووس به کلاله و 1800 متری جنوب شرق روستای ینقاق که مرکز دهستانی به همین نام است، از بخش گالیکش و شهرستان مینودشت قرار گرفته است.

     قلعه بی بی حلیمه یک فضای وسیع 4 ضلعی نامنظم می باشد که در امتداد شمال و جنوب کشیده شده است ضلع غربی این قلعه 890 متر و ضلع شرقی آن 810 متر طول دارند. دیواره جنوبی و شمالی آن به ترتیب 560 و 270 متر طول دارند ابعاد فوق نشان دهنده نامنظمی در پلان این قلعه می باشد در زاویه شمال شرقی این قلعه تپه یا ارگ قلعه قرار گرفته که 6 متر بلندی دارد . با روی قلعه که بسیار نامنظم می نماید در یک خط مستقیم قرار نگرفته و دارای خمش ها و پیچش هایی است. در قسمت خارجی با روی قلعه بی بی حلیمه خندقی به پهنای متفاوت 8 متر دیده می شود.

     در قسمت ارگ و نیز با روی شمالی قلعه عرصه تاریخی به گورستان تبدیل شده و با توجه به قرار گیری مدفن یکی از امامزتده ها در این محل به نام بی بی حلیمه اطراف ان نیز کاربری گورستان یافته است. اما قسمت عمده جنوبی و مرکزی و در واقع بخش عمده این عرصه وسیع به کاربری کشاورزی اختصاص یافته است. این قلعه متعلق به دوره تاریخی – اسلامی می باشد ، که به شماره 14064 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

قلعه پاسنگ پایین :

موقعیت قرار گیری : قلعه پاسنگ پایین در 40، 26-30-55 طول جغرافیایی و 0، 11- 19-37 عرض جغرافیایی و 209 متری از سطح دریا در 5/2 کیلومتری شمال روستای پاسنگ پایین و حریم شمالی جاده مینودشت به بجنورد از دهستان قراولان بخش گالیکش شهرستان مینودشت قرار گرفته است.

     فرم عمومی این تپه مستطیلی شکل به ابعاد 150*125 متر است ، که طول بزرگ آن در امتداد محور شرقی غربی کشیده شده است. بیشترین ارتفاع این قلعه در زاویه شمال غربی آن دیده می شود ، و به سه متر از سطح زمین های اطراف می رسد. فرم هندسی این تپه و فرو افتادگی قسمت های شرقی و شمالی پیرامونی آنرا به فرم قلاع دوره تاریخی نزدیکتر می نماید.

     قسمت مرکزی این قلعه نسبت به اطراف آن دارای پستی و بلندی هایی می باشد ، که ممکن است ، حاصل مخروبه شدن ابنیه داخل قلعه بوده باشد. این قلعهتاریخی – فرهنگی متعلق به دوره های هزاره اول پیش از میلاد و تاریخی می باشد ، که به شماره 14069 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

تپه علی :

     این اثر تاریخی – فرهنگی در 1300 متری جنوب روستای تراجیق و 1500 متری جنوب جاده آسفالته گالیکش – بجنورد و 500 متری شرق تاسیسات کارخانه سیمان پیوند گلستان قرار گرفته است. و دارای مختصات جغرافیایی 3/2-29-55 طول جغرافیایی و 2/58-17-37 عرض جغرافیایی و ارتفاع 290 متر از سطح آب های آزاد جهان می باشد.

     تپه علی دارای فرم نامنظم هندسی در ابعاد 80*160 است ، که بیشترین ارتفاع تپه در بدنه شرقی آن دیده می شود ، که به 8 متر از سطح زمین های اطراف می رسد ، و در امتداد محور شرقی – غربی گسترش یافته است.

در همین بدنه شیب تپه بسیار تند و به صورت دیواره خاکی درآمده است ، شیب عمومی تپه به سه جهت دیگر می باشد.

     در بررسی سطحی تپه سفالینه های قرمز و خاکستری ساده و بقایای استخوان جانوری بدست آمد ، که اکثریت آن با سفال قرمز ساده است . با توجه به مطالعه مواد فرهنگی جمع آوری شده در بررسی سطحی تپه علی ، قدمت اثر یاد شده به دوره های عصر آهن و هزاره اول پیش از میلاد می رسد. تپه علی به شماره 14093 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

جاذبه های طبیعی بخش گالیکش :

     با توجه به قرار گرفتن بخش گالیکش در بهترین موقعیت جغرافیایی ( در منتهب الیه شرق استان و در پای دامنه رشته کوههای البرز شرقی ) و نیز داشتن شرایط مناسب و ایده آل آب و هوای و خاک حاصلخیز و استعدادهای خدادادی ، این بخش از شهرستان مینودشت دارای مکان های زیبا و چشم اندازهای بدیعی است ، که هر کدام از آنها تجلی قدرت ، جمال ، رحمانیت و بیانگر عنایت خداوند در آفرینش گالیکش می باشد. از این رو می توان بخش گالیکش را « شاهکار آفرینش » نامید. در شرح زیر به معرفی مهمترین جاذبه های طبیعی شهر گالیکش اشاره می شود.

 پارک ملی گلستان :

          بهشت زمینی وسرسبز طبیعت ایران یعنی بوستان گلستان در منطقه کوهستانی و در منتهی الیه شرق جنگلهای شمال کشور و در بخش گالیکش ودرفاصله 45 کیلومتری شرق مینودشت و 150کیلومتری شرق گرگان و 115کیلومتری غرب بجنورد و در مسیر جاده بین المللی تهران – مشهد واقع شده است. این بوستان   پارک ملی گلستان با برخورداری از مناظر بدیع و زیبا ، حیات وحش متنوع و رویشگاههای مختلف گیاهی ، از نظر تفرج متمرکز و گسترده دارای قابلیت های فراوانی است ، که انواع علاقمندان به طبیعت را میتوان به سمت خود جلب کرد .

در این بوستان علاوه بر وجود یک هشم گونه های گیاهی ، یک سوم گونه های پرندگان و بیش از 50 درصد پستانداران کشور وجود دارد . و بدلیل برخوراری از منابع آبی متعدد نظیر چشمه ها و رودخانه ها ، نهرها و آبشار ها میتوان به چشمه و آبشار آق سو ،آبشارگلستان، چشمه دماغ اشاره کرد .چشم انداز دیدنی این بوستان «دره آبشار»  در کنار جاده بین المللی و پنج کیلو متری شرق «تنگه گل» با آبشار زیبا و بلند آن ، دره آلمه ، دره آلی ، دره آنسرودره فرغون است.

برخی از مسیرهای جالب و اکوتوریستی پارک ملی گلستان شامل ارتفاعات لیوار کجی ،دیوارهای صخره ای فرغون بای کوهنوردان بسیار ارزشمند بوده ، و مسیرهای آلمه ، شالق و تنگه گل ، به سوسگرد برای پیاده روی گروهی و گردشهای علمی و آموزشی قابل توجه است .

آبشار زیبای پارک و بخشهای جنگلی آن ، از جمله جنگلهای افرالی ،گلستان ،مزارلی ،آلی دالی ،زاو ،جمشید آباد ،آدم چخران ،آق سو ،ییلاق ، آلو باغ و تنگه گل برای علاقمندان به مشاهده حیات وحش و طبیعت زیبای این مناطق بسیار جذاب می باشد.

          در حال حاضر مراکز تفریحی مختلفی برای استفاده علاقمندان در نظر گرفته شده و امکاناتی در آن مستقر گردیده است ، از جمله این مراکز می توان تفرجگاههای گلشن ، گلستان ، آبشار و همچنین مجتمع کمپینگ گلزار را نام برد. موزه حیات وحش میرزا بایلو در ضلع شرقی پارک نیز بازدیدکنندگان را با انواع حیات وحش پارک و کشور آشنا می سازد. یک مرکز تجمع بازدید کنندگان با بخش های مختلف از قبیل سالن

 

 آمفی تاتر و موزه تاریخ طبیعی و اداری در ابتدای غربی پارک در دست احداث می باشد. علاوه بر کانون های تفریحی بر شمرده شده ، تعدادی مهمان سرا در قسمت های مختلف پارک که در مورد بازدیدکنندگان و محققین قرار می گیرد. سایر امکانات رفاهی و ضروری شامل امکانات سرویس بهداشتی و نظافتی ، نمازخانه ، ساختمان نگهبانی و آب لوله کشی می باشد.

          این بوستان دارای دو ورودی غربی و شرقی است. ورودی غربی از طریق گرگان ، آزادشهر ، مینودشت و گالیکش دسترسی به بوستان گلستان را امکان پذیر می نماید. و ورودی شرقی از مشهد ، بجنورد و آشخانه به ابتدای شرق بوستان میسر است. سایر راههای ارتباطی به بوستان اغلب فرعی می باشند ، که بصورت شوسه و خاکی بوده و از بخش های شمالی و جنوبی به بوستان وارد می شوند.

آبشار گلستان :

          آبشار گلستان در پارک ملی گلستان و در کنار جاده بین المللی و 5 کیلومتری شرق تنگه گل واقع شده است. و با شهر گالیکش 40 کیلومتر فاصله دارد. ارتفاع آبشار حدود 5/19 متر و دارای آب همیشگی است ، که از چشمه های شمالی آبشار تغذیه می شود. آب آبشار گلستان سرانجام وارد رودخانه « مادرسو » بوستان می شود و نهایتا به رودخانه گرگانرود می ریزد.

          محیط های اطراف آبشار صخره ای بوده و در واقع بخشی از آبشار در قسمت بالا دست قابل رویت نیست. محیط های پیرامون آبشار از جنگل های پهن برگ خزری پوشیده شده است. بسیاری از مردم علاقمند و بازدید کننده از پارک ملی گلستان و زائرین امام هشتم از آبشار دیدن می نمایند. در مجموعه تفرجگاه آبشار ، امکانات سرویس بهداشتی ، سطل زباله ، نمازخانه ساختمان نگهبانی و آب لوله کشی شده وجود دارد.

آبشار آق سو :

          آبشار آق سو به فاصله 42 متری از شهر گالیکش و در انتهای شرق پارک ملی گلستان واقع است . حوضچه های طبیعی این آبشار بصورت ارگانیک و پله ای آب را از سرچشمه آبشار با ارتفاعی معادل 30 متر به انتهای مسیر می رساند.

آبشار سو :

          این آبشار در فاصله 20 کیلومتری گالیکش و 3 کیلومتری جاده اصلی مشهد – گرگان و در کنار روستایی به همین نام واقع است. آبشار زیبای سو با آبی فراوان به صورت پلکانی سرازیر بوده و ارتفاع آن به 15 متر می رسد. مجاورت این آبشار با آبشار گلستان ارزش گردشگری ویژه ای را به آن داده است.

آبشار لوه :

          آبشار زیبا و پر آب لوه در نزدیکی جنوب روستایی به همین نام و در بخش گالیکش و در فاصله 14 کیلومتری غرب پارک ملی گلستان واقع شده است. از تقاطع راه اصلی تا آبشار نزدیک به 5 کیلومتر است. که در حال حاضر بخش شمالی آن آسفالت و بقیه شوسه و خاکی می باشد. این آبشار تا شهر گالیکش 25 کیلومتر فاصله دارد.

          مجموعه آبشارهای لوه از چندین آبشار کوچک و بزرگ بصورت پلکانی تشکیل گردیده که هر کدام از آنها حوضچه هایی را تشکیل داده اند. اطراف آبشار از درختان پهن برگ زیبایی پوشیده شده است و در فصول گرم از هوای لطیف برخوردار است . منابع آبی آبشار از چشمه سارهای ارتفاعات جنوبی تامین می گردد.

          ارتفاع یکی از آبشارها تا 15 متر می رسد. هم جواری این آبشار با پارک ملی گلستان که در مسیر استان گلستان به خراسان قرار گرفته است ، ارزش جهانگردی ویژه ای به آن بخشیده است.خاطر نشان می سازد ، که مجوعه آبشار با محیط های پیرامونی آن می تواند برای استفاده علمی ، تحقیقاتی ، آموزشی و تفرجی قرار گیرد.

چشمه لال :

          چشمه لال مساحت حدود 30 هکتار ، مجموعه ای است بسیار زیبا و دیدنی که در 20 کیلومتری شهر گالیکش و در حاشیه جاده بین المللی گالیکش – مشهد واقع است . در مجاورت این چشمه روستای ترکمن نشین بش اویلی قرار گرفته است. سرچشمه این مجموعه در پای صخره بلندی واقع است ، که آب از درون آن می جوشد.

 چشمه اشکان :

          این چشمه در 7 کیلومتری جنوب غربی پارک ملی گلستان و حدود 20 کیلومتری شهر گالیکش قرار دارد.و محلی زیبا با مناظر بدیی جنگلی و مکانی مناسب برای استراحت و شنا است.

 آبشار و چشمه پیرغار :

          این جاذبه در 18 کیلومتری شهر گالیکش و در 4 کیلومتری روستای فارسیان قرار دارد. و چشمه طبیعی در دل کوه با حدود 6 اینچ آب دهی می باشد. آب آن سرد و معدنی است. آبشار زیبای آن ، ارتفاع بیش از 500 متر دارای چشم انداز زیبایی می باشد.

 چشمه پیرباد :

          این چشمه در 17 کیلومتری شهر گالیکش و 5 کیلومتری روستای فارسیان واقع شده است. وجود چشمه پر آب ، جنگل های زیبا با محوطه چمن و فضای مطلوب طبیعی از ویژگی های این جاذبه طبیعی می باشد.

 لته نوروز علی :

          این جاذبه یک محوطه و مرتعی جذاب با چشم اندازهای زیبایی است ، که در 27 کیلومتری شهر

جنگل مارسا ( لته ) :

          این جنگل دردل جنگل پاکندس با چشم اندازهای طبیعی و مناظر بسیار دل انگیز و مکان تفریحی است ، که در 26 کیلومتری شهر گالیکش و 4 کیلومتری روستای فارسیان قرار دارد.

 جنگل پاکندس :

          جنگل پاکندس مکانی تفریحی با چشم اندازهای فرح بخشی در 26 کیلومتری شهر گالیکش و 4 کیلومتری روستای فارسیان قرار دارد.

چشمه خانسوار :

          چشمه طبیعی با آبدهی فراوان به همراه مناظر طبیعی و چشم انداز با کوههای زیبا است ، که در 12 کیلومتری شهر گالیکش و 10 کیلومتری روستای فارسیان واقع شده است

جنگل و چشمه ده چشمه :

          این چشمه طبیعی از دل کوه می جوشد ، آب آن زلال ، سرد و معدنی است ، که پیرامون چشمه را مناظرروح بخش احاطه کرده است .

این جاذبه در 24 کیلو متری شهر گالیکش و 2 کیلو متری روستای فارسیان قرار دارد .

 جنگل تیموردره:

          این جنگل در 15 کیلو متری شهر گالیکش و 7 کیلو متری روستای فارسیان واقع شده ،و جنگلی خوش آب و هوا همراه با مناظر طبیعی جذاب می باشد. چشمه ده چشمه از آنجا عبور می کند .

 جنگل دزی دره :

          این جنگل درفاصله حدود 12 کیلو متری شمال و در پیرامون جاده روستایی آسفالته گالیکش – فارسیان قراردارد . تنوع مکانی ، درختان کهنسال ، آب و هوای مطلوب ، چشمه دائمی و چشمه اندازها و مناظر زیبای ان از ویژ گی های منحصر بفرد آن است .

جنگل دانه :

 این جنگل در 5/2 کیلو متری شمالی شهر گالیکش و در انتهای جاده معروف جاده سلامت قرار دارد . ( شروع این جاده از واقع ابتدای خیابان گلزار که انتهای آن به جنگل دانه می رسد ، چون خانواده ها در عصرها در این جاده مبادرت به ورزش و پیاده روی می کنند ، آنرا جاده سلامت نام نهاده اند.)

          جنگل دانه پوشیده از تنوع درختان انبوه و کهنسالی است. از میان جنگل رودخانه اوغان عبور می کند. این رودخانه تقریبا دائمی است ، و در فصل تابستان و در حاشیه آن محل استراحت خانواده ها و شنای جوانان می باشد. پارک جنگلی فارسیان در ابتدای این جنگل قرار گرفته است. و دارای امکانات مناسب اقامت و تفریح موقت را دارد. آب و هوای لطیف ، مناظر زیبا و رودخانه اوغان و ... از ویژگی های منحصر به فرد آن است.

سایر جاذبه های گردشگری بخش گالیکش :

          الف فزودن بر اماکن دیدنی که بر شمرده شده مکان های دیگری وجود دارد ، که بدلیل نوع جاذبه از اهمیت ویژه ای برخوردار هستند ، که به معرفی آنها پرداخته می شود :

 موزه حیات وحش پارک ملی گلستان ( میرزا بایلو )

          این موزه در منتهی الیه شرقی محدوده پارک ملی گلستان قرار دارد ، و مجموعه ای غنی و متنوع از جوامع گیاهی و جانوری می باشد. و گیاهان و حیوانات وحشی و منحصر به فرد در آن قرار دارد. در این موقعیت خاص جغرافیایی و جاذبه های توریستی و تفرجگاهی و چشم اندازها و مناطق طبیعی متنوع اطراف ( پارک ملی گلستان ) اهمیت فوق العاده ای دارند. این موزه در سال 1362 موزه حیات وحش کوچکی بوده ، که بعدها به دلیل استقبال و علاقمندای مردم در بازدید از این موزه توسعه یافته است.

موزه تاریخی و طبیعی :

          این موزه در ضلع غربی پارک ملی گلستان در حال احداث است ، که در آن اسناد و مدارک و شواهد مربوط به طبیعت و علوم طبیعی در طول تاریخ کره زمین نگهداری می شود

موزه باستان شناسی و مردم شناسی شهر گالیکش :

          این موزه که به همت فرهنگیان و دبیران آموزش و پرورش گالیکش در دو بخش باستان شناسی و مردم شناسی در سال 82 تشکیل شده است. در این مجموعه اشیایی نظیر سفالینه ، سکه ، اشیاء فلزات و ابزار آلات و ادوات مردم شناسی که بیانگر نحوه معیشت و کشاورزی مردم منطقه است ، به نمایش گذاشته شده است . اشیاء این دوره از طرف مردم ، دانش آموزان و علاقمندان اهدا شدن است.

درخت کهنسال گردو ( جوز بخشی ):

          جوز بخشی ، درخت گردوی کهنسالی است که در 22 کیلومتری گالیکش و در روستای فارسیان قرار دارد. به استناد برخی مدارک و اظهارات معتمدین محل این درخت حدود 700 سال قدمت دارد.  

جاذبه های دینی بخش گالیکش : ( زیارتگاهها و امامزاده ها )

بقعه متبرکه جعفر (ع) :

          این زیارتگاه در روستای قانجق شهرک از توابع بخش گالیکش قرار دارد ، و با شهر گالکش 12 کیلومتر فاصله دارد. بقعه متبرکه حضرت جعفر (ع) دارای کرامات و معجزات زیادی است ، و افراد منطقه همه روزه به زیارت آن می روند. این بقعه دارای چهار باب زائرسرا است.

بقعه متبرکه بابا تکیه :

          این بقعه شریف در دامنه شمالی نیلکوه و در حاشیه جنوب غربی روستای پاسنگ بالا از توابع بخش گالیکش واقع شده است ، و با شهر گالیکش حدود 12 کیلومتر فاصله دارد. برابر با شجره نامه موجود در این بقعه ، بابا تکیه همان آصف برخیا ، وزیر و جانشین حضرت سلیمان نبی (ع) است. اطراف بقعه مزار مسلمین و شهیدان انقلاب اسلامی و درختان نذرکرده و درخت کهنسال وجود دارد ، و این زیارتگاه از امکانات آب ، برق و جاده آسفالته و زائرسرا برخوردار است.

زیارتگاه بی بی حلیمه :

          زیارتگاه بی بی حلیمه در حاشیه شرقی روستای ینقاق از توابع بخش گالیکش قرار گرفته است. و با شهر گالیکش 15 کیلومتر فاصله دارد. اطراف زیارتگاه درختکاری شده است.ومزار مسلمین وشهیدان انقلاب درمحدوده آن قراردارد.اهالی منطقه به علت داشتن معجزات وکرامات ازراه دور ونزدیک به زیارت آن می روند.درمجاورت قبربی بی حلیمه چند درخت نظرکرده ویک انجیر و توت جوانی که در آغوش هم رشته اند،دیده می شود.جاده آسفالته گنبد – کلاله به فاصله 300متری زیارتگاه واز شمال آن می گذرد.

بقعه متبرکه سید علی اکبر حسینی(پیربخشی) :

          بقعه متبرکه سیدعلی اکبر حسینی معروف به پیر بخشی در روستای فارسیان از توابع بخش گالیکش قرار گرفته است، و با شهر گالیکش 15کیلومتر فاصله دارد.زیارتگاه در محلی کوهستانی صعب العبور وخوش آب وهوا قرار دارد،ودارای شبستان است.سیدعلی اکبر حسینی یا پیر بخشی از سادات حسینی بوده و دارای اعجاز وکرامات معروف می باشد.

بقعه متبرکه حضرت قاسم(ع) :

          این زیارتگاه در روستای پنو از توابع دهستان نیلکوه وبخش گالیکش قرار دارد،وبا شهر گالیکش 20کیلومتر فاصله دارد. ونسب ایشان به سادات می رسد. افرادمنطقه همه روزه به زیارت آن می آیند،ودارای شبستان قدیمی وزائرسرا وآب و برق و جاده می باشد.

بقعه متبرکه سید حسن نبی :

          بقعه متبرکه سید حسن نبی درروستای کیارام از توابع بخش گالیکش واقع شده است. وباشهر گالیکش 22کیلومتر فاصله دارد.به گفته بزرگان منطقه،سید حسن نبی از نواده های حضرت علی(ع) است.این زیارتگاه دارای آب و برق وجاده وشبستان می باشد.

بازار هفتگی :

          افزون بر جاذبه های تاریخی،طبیعی ومذهبی که برشمرده شد،بایستی از بازارهای هفتگی شهرستان مینودشت یادکرد :

          دربخش گالیکش دو گونه بازار وجود دارد، بازارهای دائمی وبازارهای هفتگی. بازارهای هفتگی که به منظور عرضه بهتر کالا وخدمات با قیمت مناسب تشکیل می شود،که در شهر گالیکش درروز جمعه بازارهای هفتگی بر پا می شود.

جاذبه های صنایع دستی :

          انسان دخالت داشته ودست به دست،سینه به سینه از نسلی به نسلی دیگرمنتقل شده وازگذشته های دور تا به امروز به حیات ارزشمند خود ادامه داده است.هر رشته صنایع دستی تبلور اعتقادات ،ابتکار،اندیشه،ذوق وخلاقیت وشیوه معیشت قوم وملتی می باشد.

          باتوجه به شرایط زیستی مناسب ،شهرستان مینودشت از گذشته مهاجرپذیر بوده است. ازاین رو قومیت های مختلفی دراین شهرستان زندگی می کنند، که مهمترین آنها قزلباش، فارس، سیستانی و بلوچ و.... می باشد.

هر کدام از این اقوام صنایع دستی مخصوص به خود دارند،مهمترین صنایع دستی در شهرستان مینودشت عبارتند از : نوغانداری وابریشم بافی ،نمد مالی ،سوزن دوزی، حصیر بافی وگلیم بافی وبافت قالی وقالیچه.

ابریشم بافی :

          در بین صنایع دستی،ابریشم بافی بیشترین هنرمند رادرمنطقه رامیان ومینودشت به خود اختصاص داده است. ودرمیان روستائیان این منطقه زنان روستایی به کار نوغانداری وابریشم بافی می پردازند.

          براساس مدارک تاریخی،اولین کشوری که به صنعت تولید ابریشم دست یافت،کشور چین بود. واین زمان را مورخین 2650سال قبل از میلاد ثبت کرده اند. عبور جاده ابریشم از ایران،که محموله ای ابریشمی چین از این راه به کشورهای اروپایی حمل می شد،موجب رواج صنعت نوغانداری درایران گردید. شرایط مطلوب زیستی و جغرافیایی برای پرورش کرم ابریشم موجب توسعه صنعت نوغانداری وتولیدات ابریشمی در منطقه مینودشت وتداوم آن شده است.

          ابریشم بافی در شهرستان مینودشت به همان سبک وشیوه قدیم واز وسایل ابتدایی استفاده می کنند. وزنان بیش از مردان به کار نوغانداری وابریشم بافی می پردازند. تاچند دهه اخیر پارچه های ابریشمی بیشترین پوشاک والبسه مردم مینودشت بویژه زنان را تشکیل می داد،ولی اکنون برخی زنان در مراسم وجشن ها به استفاده از لباس های محلی می پردازند، ومهمترین کاربردهای تولیدات ابریشمی در مراسم تولد، ازدواج،ختنه سوران ومرگ است. اصلی ترین مصرف آن بافت پارچه های ابریشمی ودوخت لباس های با پارچه های لطیف وخنک مناسب فصل گرما وهم درلایه آسترخزهای زمستانی بعنوان عایق مورد استفاده قرار می گیرد.

          انواع دست بافته های سنتی ابریشمی عبارتند از : انواع شال وروسری – انواع چادرشب – انواع دستمال – انواع روسری – انواع نوار – انواع قالی و...

  نمدمالی :

          بدلیل داشتن شرایط آب وهوایی واقلیمی مناسب دراین شهرستان ووجود مراتع وچراگاهها، دامپروری وپرورش گوسفند بسیارمورد توجه است، وبه همین سبب شرایط پرداختن به نمدمالی مهیا می باشد. از این رو در اکثرروستاهای شهرستان مینودشت نمدمالی رواج دارد. وزنان نمدمال بیشتر در فصل بهار وتابستان بعد از چیدن پشم گوسفندان، به نمدمالی می پردازند.

          نمدمالی فرآیندی است، که طی آن پشم گوسفند را چه بااستفاده مواد رنگزا و چه بدون استفاده از مواد رنگزا به اشکال وانواع گوناگون می توان محصولاتی با کاربردهای متفاوت بدست آورد.

انواع محصولات نمدی :

1-    سپک : نوعی از نمد است که در پوشش بدن انسان نقش داشته و بصورت نیم تنه بدون آستین است

2-    نمد دولا : برای فرش کردن و نشستن استفاده می شود.

3-  نمد فرنجی ، نمد کرک ، نمد کله بال که کاربرد پوششی دارند ، و در فصل زمستان چوپانان و کشاورزان از آنها استفاده می کنند.

4-    نمد گردله یا جل اسب : نوعی پوشش مخصوص اسب است ، که زیر زین بر پشت حیوان قرار گیرد.

5-    پالان                            6- کلاه نمدی                     7- دوش یا کیف چوپانان

8- نمد جانمازی                            9- نمد آلاچیق ترکمن           10- نمد تزئینی

11- نمد زیرانداز                  12- نمد پادری                    13- نمد چوقا ( نوعی پوشش )

سوزن دوزی قوم بلوچ :

          در کشور ما ایران ، هنر سوزن دوزی از قدمت و سابقه بسیاری برخوردار است ، بطوریکه می توان گفت ، در هر منطقه و در نزد هر قومی یک گونه ای سوزن دوزی و با یک نوع شیوه ی خاص در دوخت وجود دارد ، که تفاوت های عمده با یکدیگر دارند. 42 نوع سوزن در ایران رایج می باشد ،یکی از آنها سوزن دوزی قوم بلوچ است.

          در میان اقوام بلوچ منطقه کار سوزن دوزی ، کاری صد در صد زنانه می باشد. و هنرمندان در خانه های خویش به کار سوزن دوزی مشغول می باشند. آنان طرح و نقش مورد نظر را نه بر روی کاغذ ، بلکه آنرا بطور ذهنی از آداب و رسوم و اعتقادات قوم خویش الهام گرفته و بر پارچه مورد نظر خویش طراحی می نمایند.

          در سوزن دوزی ابزار و وسایل زیادی مورد نیاز نمی باشد. مواد اولیه سوزن دوزی بلوچ همانند ابزار کار بسیار محدود است. تنها پارچه و نخ ( نخ های ابریشمی – پشمی – اکریلیک ( پلاستیکی و نایلونی و فلزی ) مواد اولیه این هنر می باشند. محدودیت ابزار و مواد اولیه از نقاط مثبت این هنر است ، که توانسته زنان و دختران بلوچ را به خود مشغول دارد.

          وجود قبایل و تیره های مختلف در میان اقوام بلوچ طرح ها و نقش های متفاوتی را بوجود آورده و دور از واقیت نیست که هر طرح و نقش در سوزن دوزی این قوم نشانه  وسنبلی از واقعه تاریخی وسنتی در زندگی گذشته در میان این مردم داشته است .

          در سوزن دوزی قوم بلوچ شیوهای متفاوت وجود دارد ،که با بکارگیری هر یک از انواع دوخت می توان به محصولی متفاوت و با کیفیت متفاوت دست یافت .طرح های مورد استفاده ی زنان بلوچ در سوزن دوزی های آنها تمام بخش بندی شده و بصورت هندسی است ،وبرای تجسم بخشیدن به آنها از رنگهای شاد استفاده

می شود تنوع رنگ و ترکیب آنها و استفاده از رنگها ی متنوع و شاد در سوزن دوزی بلوچ نکته قابل است رنگهای نارنجی روشن و قرمز رنگهای اصلی ورنگهای سبز ،آبی ،سیاه و قهوه ای را رنگهای فرعی در سوزن دوزی قوم بلوچ دانست

          یکی از محصولات اصلی سوزن دوزی بلوچ ، لباس های تزیین شده زنانه بلوچ است. از دیگر محصولات این هنر در این منطقه که از تولید و مصرف بالایی برخوردار می باشد ، کوسن ( برای مبلمان ) و روکش است. سایر محصولات عبارتند از : دستمال – پرده – رومیزی – عسلی مبلی – روتختی – روبالش.

توانمندی های بخش گالیکش :

 در بخش سیاسی و امنیتی : این بخش به لحاظ وجود قومیت ها و مذاهب مختلف و تنوع و مهاجرین زیادی که از استانهای مجاور به این منطقه پناه آورده اند ، قطعا مشکلات سیاسی و امنیتی خاصی را بوجود می آورند ، که با درایت مسئولان اداره می شود و تمام گروها و دسته جات مذهبی علاقمند به نظام اسلامی می باشند و پیرو مکتب اسلام و تفکر بلند حضرت امام (ره) و حامی مقام معظم رهبری و دولت خدمتگذار احمدی نژاد باشند.

در بخش امنیتی انتظامی : استقرار یک کلانتری در مرکز بخش و دو پاسگاه انتظامی قراولان در تنگراه و نیلکوه در فارسیان و پاسگاه ایست و بازرسی در گلوگاه تنگراه ، حوزه مقاومت بسیج در در شهر و پایگاه های مقاومت شهری و روستایی عهده داری شامل امنیتی و انتظامی سطح و بخش می باشند.

 در بخش فرهنگی : دانشگاه پیام نور، یکصد مدرسه و بیش از بیست هزار دانش آموز در 70ساختمان آموزشی ،استعدادهای فراوان از جمله دهها پزشک و مهندس که اغلب در پست های حساس مملکتی اشتغال به کار داشته ،حتی در پست های حساس سیاسی وزارت کشور و غیره مشغول انجام وظیفه هستند.

          داشتن مصلی نماز جمعه مستقل به امامت حاج سید محمد موسوی ، حوزه های علمیه مانند سرچشمه ، اجن قره خوجه، آق قمیش که اهل تسنن هستند ،از جمله مشخصه ها و توانمندیهای فرهنگ این منطقه است. وجود یک کتابخانه غنی در مرکز بخش ( شهر گالیکش )- باکتابهای غنی و متنوع- تا اندازه ای توانسته نیازهای فرهنگی دانش آموزان و پژوهشگران را برآورده کند.

تاریخ معاصر : بخش گالیکش در شکل گیری و روند روبه تعالی انقلاب اسلامی ، نقش به سزائی داشته است ، گالیکش افتخار پذیرایی شخصیت ها و رجال سیاسی همچون مقام معظم رهبری ، آیت اله مدنی و هاشمی نژاد در زمان قبل از پیروزی انقلاب اسلامی را داشته است. بعد از انقلاب اسلامی ، این بخش همواره مورد عنایت مقام معظم رهبری ، شهید رجایی و آیت اله رفسنجانی نیز بوده است.

گالیکش تنها شهری است ، که شهید گرانقدر در 12 دی ماه سال 57 در راه پیروزی انقلاب اسلامی تقدیم نموده است. و از بدو انقلاب تا کنون تعدادبیش از 75شهید گرانمایه تقدیم آرمانهای والای حضرت امام (ره) و مقام معظم رهبری و دولت های خدمتگزاری جمهوری اسلامی نموده اند

توانمندیهای اقتصادی :

1-  عبور جاده بین المللی و ترانزیتی تهران – مشهد و مسیر زیارتی امام رضا (ع) باعث رونق و شکوفایی در بخش اقتصادی شده است. و بسیاری از مردم به کار بازرگانی و پیشه وری آورده اند.

2-  وجود سیلوی یکصد هزار تنی ذخیره گندم با12کندوی عمودی و انبار مکانیزه آن ، تحول چشمگیری در موضوعات اقتصادی بخش گالیکش بوجود آورده است.

3-  احداث کارخانه سیمان پیوند گلستان: با تولید 3300 تن در روز نقش ویژه در رفع بیکاری و اشتغال زایی مردم منطقه بر عهده گرفته است.

4-  معدن سنگ گالیکش : وجود معدن سنگ در 2 کیلومتری شمال شهر گالیکش باعث تولید و استخراج سنگ و مصالح ساختمانی ارزان قیمت برای منطقه و اشتغالزایی شده است. این معدن سنگ وابسته به شهرداری گالیکش است.

5-  موقعیت جغرافیایی گالیکش که محل تلاقی سه استان گلستان ، خراسان شمالی و سمنان می باشد ، به لحاظ ارتباطات اقتصادی قابل توجه است.

6-  وجود پارک بین المللی گلستان ، آبشار های متعدد و دهها جاذبه طبیعی دیگر نیز در توسعه وضعیت اقتصادی بخش و گالیکش موثر است.

7-    راهداری و انتظامی :

1-    استقرار یک کلانتری در مرکز بخش ( شهر گالیکش ).

2-    استقرار دو پاسگاه انتظامی قراولان ( تنگراه ) و نیلکوه ( فارسیان ).

3-  پلیس راه مینودشت مستقر در جنگل گلستان – تنگراه – آماده ارائه خدمات به رانندگان و مسافران که علاوه بر آن جهت روان شدن ترافیک در موسوم مسافرت ها با پلیس شهر همکاری می کنند – شماره تلفن این مرکز 0174583440 است.

4-  امنیت بازرسی تنگراه : در بخش تامین امنیت برای مسافرین و ساکنین منطقه و جلوگیری از ورود و خروج کالای و اموال غیرمجاز ( قاچاق ) فعالیت می کنند.

5-  راهدارخانه تنگراه : ضمن تامین امنیت و نظافت مسیر جاده و علائم راهنمایی و رانندگی ، هدایت و راهنمایی رانندگان و مسافران را نیز بر عهده دارند. شماره تلفن این مرکز 0174583400 است.

6- سرجنگلداری تنگراه  : ضمن حفاظت فیزیکی و معنوی از جنگل و مرکز ، رعایت بهداشت و جلوگیری امنیت خاطر برای مسافران و بهره مندان از مواهب طبیعی ارمغان می آورند.

 7- دو جایگاه سوخت رسانی در بخش گالیکش وجود دارد :

الف ) جایگاه اختصاصی کسرایی – گالیکش – شماره تلفن

ب ) جایگاه اختصاصی – آقمیش – شماره تلفن

8-  بهداشت و درمان :

بیمارستان ها و مراکز درمانی و بهداشتی بخش گالیکش :

1-    مرکز بهداشت و درمانی شبانه روزی گالیکش – خیابان امام خمینی ابتدای ورودی شهر از سمت مینودشت

2-    مرکز بهداشت و درمانی شماره 2 گالیکش – خیابان امام خمینی – انتهای شهر – جنب پمپ بنزین

3-    مرکز بهداشت و درمان آق قمیش – روستای آق قمیش – شماره تلفن 01745883547

4-  داروخانه شبانه روزی گالیکش – به مدیریت دکتر قلی زاده – خیابان امام خمینی – پلاک 809 – شماره تلفن 01745830877

5-  درمانگاه تنگراه با پرسنل پزشک کشیک و پرستار و امکانات لازم در خدمت مسافرین و زائرین امام رضا (ع) می باشند 01745853232

6-    خانه بهداشت تنگراه آماده ارائه خدمات پزشکی درمانی – مسافرین می باشد.01745853817

7-    اورژانس 115 تنگراه بطور شبانه روزی در خدمت مسافرین می باشند. شماره تلفن 01745853435

8-  پست امدادی هلال احمر مستقر در تنگراه آماده ارائه خدمات و اقدامات اورژانسی – مجروحین و آسیب دیدگان است. 01745853262

9-    بخش اقامتی و پذیرایی :

اقامتی :

1-    مهمانپذیر ممتاز – درجه 3 – گالیکش جنب پمپ بنزین – شماره تلفن 01745830808

مدارس طرح اسکان

محل

شماره تماس

آدرس

دبیرستان امام خمینی

5831703

گالیکش خیابان بعثت

شهید قاضوی

5831503

گالیکش خیابان شهید باهنر

دبستان کوثر

5830603

گالیکش خیابان 17 شهریور

مدرسه بنت الهدی

5834503

گالیکش خیابان 17 شهریور

مدرسه طالقانی

5830403

گالیکش خیابان امام

مدرسه مطهری

5830703

گالیکش خیابان شهید رجایی

مدرسه میرزایی

5830103

گالیکش خیابان شهید احمد خمینی

دبیرستان مکتب الزهرا

5834103

گالیکش خیابان دکتر شریعتی

دبستان شهید مدرس

5830203

گالیکش خیابان شهید چمران

دبستان شهید آیت اله کاشانی

5853335

گالیکش روستای تنگراه

دبیرستان شهید بهشتی

5853441

گالیکش روستای تنگراه

علاوه بر مکان های یاد شده مساجد زیر محل استفاده مسافرین برای انجام فرائض دینی است.

1-    مسجد جامع شهر گالیکش – خیابان امام خمینی

2-    مسجد امام حسن گالیکش

3-    مسجد حضرت ابوالفضل در روستای محمود آباد

4-    مسجد روستای خمبر آباد

5-    مسجد ارشاد حسینی تنگراه

واحدهای پذیرایی بخش گالیکش که تحت نظر سازمان میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری فعالیت می نمایند :

رستوران محمد شیشلیک              گالیکش جنب سیلوی گالیکش 01745831931

قهوه خانه ممتاز                         روستای صادق آباد 01745893442

کبابی محمد                              روستای صادق آباد 01745893392

چلوکبابی گلستان                       روستای صادق آباد 01745893223

چلوکبابی دهکده                        روستای تنگراه 01745853367

چلو کبابی کاکتوس                      تنگراه 017458-53268

قهوه خانه جنگل گلستان                تنگراه 017458-53350

اغذیه مجید                               تنگراه 017458- 32269

8-    ورزش – تفریحی :

     الف ) ورزشی :

1-    استادیوم چمن آزادی – ابتدای شهر گالیکش – از سمت مینو دشت

2-    سالن ورزشی امام رضا - ابتدای شهر گالیکش- روبروی استادیوم چمن آزادی

3-    سالن ورزشی - انتهای شهر گالیکش- جنب پمپ بنزین

4-    سالن ورزشی آموزش و پرورش – خیابان شهدا

5-    سالن ورزشی – خیابان شهید مطهری – در حال احداث

6-    سالن ورزشی بانوان – در حال ساخت

7-  جاده سلامت – خیابان گلزار تا پارک جنگلی فارسیان را جاده سلامت نام نهاده اند . طول این جاده 5/2 کیلو متر است . و خانواده ها در بعد از ظهر آنجا ورزش و پیاده روی می کنند .

ب) پارک :

1- پارک شقایق – انتهای شهر گالیکش – روبروی مهمانپذیر ممتاز

2- پارک انقلاب – خیابان گلزار شهدا

3- پارک جنگلی فارسیان : این پارک در فاصله 5/2 کیلو متری شمال شهر گالیکش قرار دارد . و دارای موقعیت ویژه و چشم اندازهای زیبایی است . در این پارک امکاناتی نظیر سرویس بهداشتی – صندلی و آلاچیق ، فروشگاه و ... وجود دارد.

4- و سایر پارک های محله ای که در داخل محله ها و کوچه های شهر گالیکش به همت شهرداری ساخته شده است .

 

 

+ نوشته شده در  سه شنبه یکم اردیبهشت 1388ساعت 11:42 قبل از ظهر  توسط عليرضا حصارنوي_باستان شناس  | 

  موقعیت تاریخی بخش گالیکش :

وجه تسمیه شهر گالیکش :

     دو وجه تسمیه برای نام این شهر ذکر شده است. یکی آن که قبل از تشکیل شهر گالیکش به صورت کنونی در منطقه ای که شهر در آن جا مستقر است ، گیاهی بنام « گالی » می روئیده است ، که رویش آن به صورت خودرو و انبوه تمام منطقه را در بر گرفته است. بدین سبب آنرا « گالی کش » ( کش به معنی فعل کشتن یا کاشتن ) گفته اند

     وجه تسمیه دیگر آن این که وزش بادهای شدید و متناوب در تمام فصول پاییز و بخشی از زمستان ، سبب شده ،مردم آن دیار پشت بام های خود را با گیاه خودرویی به نام « گالی » می پوشانیدند ، بدین علت آنرا « گالیکش » گفته اند.

پیشینه تاریخی بخش گالیکش :

     بخش گالیکش قدمت حدود سیصد سال دارد ، که بنیانگذاران این بخش به دلایلی از شیراز مهاجرت و به روستای فعلی فارسیان و فرنگ سکنی گزیده و غالبا از اقوام نوری ( خسروی ) رنگرزها ، ملکان ها بوده که در سرتاسر محدوده فارسیان فرنگ به زندگانی مشغول و به دلیل وجود علفهای ساقه بلند یکساله بنام « گالی » های فراوانی که در محل فعلی گالیکش وجود داشت ، غالبا روستائیان محل به این منطقه مراجعه و در سفر برگشت خود مقداری گالی جهت پوشش سقف های منازل و دامداریها حمل می کردند ، و بزرگان همین اقوام ابتدا از فارسیان به روستای سرچشمه فعلی که قبلا به کله خر معروف بوده ( سرچشمه فعلی ) مهاجرت نموده و رفته رفته گالیکش شکل می گیرد ، و از قومیت های مختلف تشکیل شده است.

 جغرافیای تاریخی و مراحل توسعه شهر گالیکش :

     مکانی که شهر گالیکش بنا شده است ، از صدها سال پیش محلی قشلاقی برای کشاورزان و دامداران روستای فارسیان بوده است ، آنان در فصل کشت به این جا می آمدند. و پس از مدتی دوباره به جایگاه اصلی خویش یعنی روستای فارسیان باز می گشتند ، و اصولا اهالی به سبب ناامنی آن دوره تمایلی برای سکونت دائمی در جلگه را نداشتند.

     گروهی از مردم فارسیان در محلی واقع در سه کیلومتری گالیکش که اکنون روستای سرچشمه ( کله خر سابق ) نامیده می شود ساکن شده بودند ، و در همان زمان چند خانوار دیگر از همین اهالی در مکان فعلی گالیکش سکونت دائم یافتند.

     با پایان یافتن جنگ جهانی دوم و حاکمیت دولت محمد رضا شاه پهلوی امنیت در منطقه حکم فرما شد ، از این هنگام به بعد روز به روز عده بیشتری از اهالی فارسیان تمایل یافتند ، تا در گالیکش باقی بمانند. و این گونه بود که گالیکش در حدود شصت سال پیش از حالت مکان قشلاقی به شکل روستا در آمد.

 هسته اولیه شهر گالیکش :

     پس از مهاجرت فارسیانی های مقیم سرچشمه ( کله خر ) به گالیکش ، در حدود محلی که اکنون ساختمان بانک ملی است ، یعنی شرق و جنوب خیابان شریعتی اقدام به ساختن خانه هایی از گل و نی با سقفی از گالی نمودند. حکومت وقت نیز به منظور رسیدگی به امور حکومتی اقدام به ساخت ساختمانی در ابتدای خیابان معلم ( کوچه فارسیان سابق ) نمود ،که با سقوط رضا شاه ناتمام ماند. پس از آن رفته رفته این محل ، به سمت جنوب ( دامنه کوه ) و شرق توسعه یافت. و رشد آن با مهاجرت مردم سایر استان ها سریعتر گردید . در حال حاضر 1386 هسته اولیه شهر به عنوان بخش فعال و پر ازدحام فعالیت های اقتصادی شهر را به خود اختصاص داده و نسبت به سایر نقاط از تمرکز فضایی نیز برخوردار می باشد.

 توسعه فضای شهری گالیکش :

     این شهر در میان زمین های زراعی محصور گردیده و هر چه از شرق به طرف غرب آن پیش برویم از ارتفاع زمین به سرعت کاسته می شود و سرانجام شهر در زمین و دشت همواری جای می گیرد که ارتفاع 200 متر از سطح دریا می باشد. این شهر در سال 1362 دارای شهرداری شده است. شهر گالیکش با مساحت حدود 200 هکتار به علت عبور جاده آسیایی ( سنتو ) از مرکز آن بصورت طولی از شرق به غرب در دو طرف شمال و جنوب جاده گسترش یافته است ، و تقریبا کلیه عملکردهای اصلی شهررا همین محور به خود جذب کرده است.

     شهر در اطراف محور اصلی متراکم بوده و به تدریج که از دو طرف محور اصلی فاصله می گیریم پراکنده تر می گردد. این پراکندگی در بخش شرقی و غربی محور نیز به چشم می خورد ، که قبل از توسعه مسکونی در این جهت تعدادی کارگاه و مراکز تجاری بوجود آمده است.

     در بافت شهر نیز این تفاوت به چشم می خورد ، بدین ترتیب که در بخش های قدیمی و نزدیکتر به محور بافت فشرده تر و متمرکز و فضایی باز کوچکتر است ، و در بخش های جدید دور از محور اصلی بافت شهر بازتر و فضاهای باز بیشتر شده است.

     ساختمان های شهر در بر خیابان اصلی در قسمت توسعه های جدید ویژگی خاص را نشان نمی دهد ، و سیمای متعارف شهرهای دیگر را دارد. قسمت جنوبی شهر که در داخل کوهپایه توسعه یافته محل فقیرنشین و قدیمی شهر و دارای کوچه های باریک پر و پیچ و خم است. این بخش که تحت تاثیر روند کلی توسعه شهر نشینی در کشور با مهاجرت روستائیان به شهر مسئله مسکن نامناسب و گردآمدن مهاجران با فرهنگ های گوناگون همراه با بیکاری و بی فرهنگی منجر به ایجاد محلی بزهکار پرور و مشکلات روانی شده ، دارای خانه های گلی یا نوساز نیمه تمام با زیر بنایی کم که اغلب یکی دو اتاق آن ساخته شده است،

کوچه های شنی با شیب ملایم و گاها با پوششی از لجن ناشی از رها ساختن فاضلاب منازل ، عرض متغییر کوچه ها به سبب عقب نشینی بر اساس طرح جدید شهری می باشد. نیمه شمالی شهر خصوصا خیابان های شریعتی ، جهاد ، شهداء و روبروی شهرداری از محله های در حال پیشرفت و خوش نشین شهر است. ادارات و نهادهای شهر بیشتر در مسیر جاده اصلی پراکنده اند. احداث بلوار در مدخل ورودی و خروجی شهر ، پارک شهری ، سیل بند ، جدول بتونی و آسفالت خیابان ها و پارک جنگلی جمع اقدامات عمرانی می باشد ، که در سال های اخیر به همت شهرداری چهره شهر را دگرگون ساخته است.

بخش گالیکش از نظر تقسیمات سیاسی و کشوری :

     گالیکش در سال 1362 دارای شهرداری شده و در سال 1369 به بخش تبدیل گردیده است. و در حال حاضر یکی از دو بخش شهرستان مینودشت و مشتمل بر یک شهر ( گالیکش ) و سه دهستان ( ینقاق با 17 روستای تابعه ) ، قراولان ( با 25 روستای تابعه ) و نیلکوه ( با 13 روستای تابعه ) و مجموعا 55 روستا و 22 سازمان می باشد ، که 52 روستای آن دارای کد و شورای فعال است. ( جدول شماره 1 )

جدول شماره 1 . فهرست روستاها و سازمان های بخش گالیکش

ردیف

نام روستا / سازمان

دهستان

تعداد خانوار

فاصله به کیلومتر تا مرکز بخش

1

ینقاق

ینقاق

650

7

2

میرزاپانگ

ینقاق

470

5/2

3

قلی تپه

ینقاق

350

3

4

اسلام آباد

ینقاق

190

5/1

5

تلوستان

ینقاق

257

5/4

6

محمودآباد

ینقاق

226

300 متر

7

محمدآباد

ینقاق

211

7

8

عرب بوران

ینقاق

209

8

9

کمال آباد

ینقاق

200

5/4

10

تورنگ تپه

ینقاق

177

8

11

سرچشمه

ینقاق

168

2

12

اسماعیل آباد

ینقاق

136

5

13

املاک

ینقاق

111

5/1

14

خمبرآباد

ینقاق

108

3

15

کامران آباد

ینقاق

105

7

16

حسین آباد قربانی

ینقاق

104

7

17

قاسم آباد

ینقاق

100

9

18

کریم آباد

ینقاق

90

5/2

19

حسین آباد آخوندی

ینقاق

80

3

20

سندیکا

ینقاق

69

-

21

سازمان پزشکیان

ینقاق

44

5

22

سازمان محمدی

ینقاق

40

6

23

سازمان صمدانی

ینقاق

30

9

24

سازمان اشرافی

ینقاق

25

6

ردیف

نام روستا / سازمان

دهستان

تعداد خانوار

فاصله به کیلومتر تا مرکز بخش

25

سازمان سنگ تپه ( رمضان خسروی )

ینقاق

23

5/6

26

سازمان کسرایی ( احمدآباد)

ینقاق

19

7

27

سازمان فروغ اله

ینقاق

15

6

28

سازمان استاد محمد

ینقاق

15

9

29

سازمان زینی

ینقاق

6

6

30

سازمان زمانی

ینقاق

3

8

31

پنو

نیلکوه

120

39

32

فارسیان فرنگ

نیلکوه

100

22

33

پی دلدل

نیلکوه

89

36

34

لیرو

نیلکوه

89

42

35

فرنگ

نیلکوه

75

34

36

کیارام

نیلکوه

90

28

37

آبپران

نیلکوه

72

7

38

کندسکوه

نیلکوه

65

45

39

سیجان

نیلکوه

49

51

40

یورت زینل

نیلکوه

42

12

41

عربکلو

نیلکوه

33

38

42

یورت کاظم

نیلکوه

26

17

43

سرحمام

نیلکوه

22

17

44

پاسنگ بالا

قراولان

430

9

45

صادق آباد

قراولان

393

25

46

تراجیق

قراولان

313

5

47

ترجنلی

قراولان

280

28

48

چقربش قارداش

قراولان

254

12

ردیف

نام روستا / سازمان

دهستان

تعداد خانوار

فاصله به کیلومتر تا مرکز بخش

49

گرنگ کفتر

قراولان

236

20

50

قانجق شهرک

قراولان

235

13

51

تنگراه

قراولان

232

29

52

اجن قره خوجه

قراولان

182

14

53

آق قمیش

قراولان

179

19

54

لوه

قراولان

169

23

55

حاجی آباد

قراولان

129

19

56

اجن شیرملی

قراولان

119

12

57

منجالو

قراولان

93

16

58

بش اویلی

قراولان

90

27

59

بلوچ آباد

قراولان

89

5

60

قرق

قراولان

81

19

61

گیلان تپه

قراولان

73

7

62

قنات شیرملی

قراولان

73

13

63

قوشه چشمه

قراولان

73

31

64

سرخن آباد

قراولان

67

10

65

پاسنگ پایین

قراولان

61

7

66

دارآباد

قراولان

56

14

67

پتکی

قراولان

41

8

68

گوگل بزرگ

قراولان

39

27

69

صوفی آباد

قراولان

25

5/20

70

سازمان فرید ( روبروی دارآباد)

قراولان

11

-

71

سازمان ابراهیم آباد

قراولان

7

-

72

سازمان میلانی

قراولان

4

-

10- جدول فاصله های مختلف تا شهر گالیکش :

فاصله تا تهران

فاصله تا پارک ملی گلستان 38 کیلومتر

فاصله تا مشهد مقدس

فاصله تا آبشار گلستان 43 کیلومتر

فاصله تا مرکز استان ( گرگان ) 132 کیلومتر

فاصله تا آبشار آق سو 42 کیلومتر

فاصله تا مرکز شهرستان ( مینودشت ) 7 کیلومتر

فاصله تا آبشار لوه 25 کیلومتر

فاصله تا شهرستان گنبد کاووس 25 کیلومتر

 

فاصله تا سه راهی کلاله 5 کیلومتر

 

فاصله تا شهرستان کلاله 15 کیلومتر

 

نقشه شماره2-تقسیمات سیاسی شهرستان بر اساس دو بخش.وتقسیمات بخش گالیکش بر اساس دهستان.

 

+ نوشته شده در  سه شنبه یکم اردیبهشت 1388ساعت 11:0 قبل از ظهر  توسط عليرضا حصارنوي_باستان شناس  | 

                            

روستای قره چشمه

1- موقعیت طبیعی روستا :

    روستای قره چشمه در 14 کیلومتری جنوب غربی شهر مینودشت در دهستان چهل چای و بخش مرکزی شهرستان مینودشت و در مجاورت محور ارتباطی آزادشهر – مینودشت واقع است . این روستا از شمال به روستاهای دشت حلقه و بلوچ آباد ، از شرق به مبارک آباد ، از جنوب به ارتفاعات البرز شرقی واز غرب به روستای کوچک کال شور محدود می شود . از نظر موقعیت جغرافیایی نیز در 15-55 طول شرقی و 9-37 عرض شمالی قرار گرفته است .

2- ویژگی های طبیعی روستا :

          روستای قره چشمه روستایی جلگه ای می باشد ، که اطراف آن را نیز جلگه ای پهناور در برگرفته است . در پیرامون روستا تا فاصله یک کیلومتری ارتفاعاتی وجود ندارد . این روستا از پستی و بلندی از سمت جنوب و جنوب غربی به کوه علی زمان با ارتفاع 845 متر ، و از سمت شمال ، غرب و جنوب به سرزمین های پست وهموار که با شیب ملایمی به دریای خزر ختم می شوند ، محدود می گردد .

3- زمین شناسی و خاک شناسی روستا :

          روستای قره چشمه و اراضی پیرامون آن در پهنه ای جلگه ای استقرار یافته اند که جنوب و غرب روستا را کوه های کم ارتفاع محدود نموده اند . بطور کلی اراضی پیرامون روستا را رسوبات آبرفتی پوشش داده اند ، که در اراضی جنوب روستا درصد اندکی شن نیز یافت می شود ، ولی با فاصله گرفتن از ارتفاعات جنوبی و حرکت به سمت شمال روستا میزان شن موجود در رسوبات کاهش چشمگیری می یابد .

4- دمای هوای روستا :

          در روستای قره چشمه متوسط حداقل دما حدود 13 درجه سانتیگراد و متوسط حداکثر دما حدود 25 درجه سانتیگراد می باشد ، و پایین ترین حداقل مطلق دما به ترتیب به بهمن ، اسفند و دی ماه با دمای 3/4-، 6/0- و 4/0- درجه سانتیگراد اختصاص دارد ، و بالاترین حداکثر دما به ترتیب به ماه های مرداد ، شهریور و خرداد با دمای 8/43 ، 7/42 و 41 درجه سانتیگراد اختصاص دارد .

5- ریزش های جوی در روستا :

          بر اساس محاسبات انجام شده آمار بارندگی ، میانگین ریزش جوی این روستا برابر 388 میلی متر می باشد ، که این میزان بارش در ماه های مختلف سال متفاوت می باشد .

کمترین بارندگی مربوط به فصل بهار می باشد و بیشترین بارندگی مربوط به فصول تابستان و زمستان می باشد که آغاز دوره بارندگی از اواخر مرداد ماه می باشد و در میان ماههای سال بیشترین بارش به ماههای شهریور و مرداد اختصاص دارد که توزیع فصلی بارش ، نوع و چگونگی بارش تاثیر ویژه ای بر نوع کشت و شیوه کشت آن دارد .

تعداد روزهای بارانی این روستا 78 روز می باشد که کمترین روزهای بارندگی به ماههای خرداد ، مرداد ودیماه با 4 روز بارندگی و بیشترین روزهای بارندگی به ماههای آذر ، بهمن و اسفند با 9 روز بارندگی اختصاص دارد .

6- تبخیر در روستا :

          بر اساس اطلاعات موجود میزان تبخیر و تعرق بالقوه این روستا برابر 1412 میلی متر می باشد ، که در ماه های مختلف با توجه به شدت گرما و میزان رطوبت ، میزان تبخیر و تعرق دچار نوساناتی می گردد. بیشترین تبخیر ماهیانه به ماه های خرداد ، تیر و مرداد و کمترین تبخیر به بهمن ، دی و آذر اختصاص دارد .

 7- رطوبت نسبی روستا :

          بر اساس داده های آماری متوسط حداقل رطوبت ( نم ) نسبی سالیانه در روستای قره چشمه 47 درصد بوده است ،در صورتی که متوسط حداکثر رطوبت نسبی سالیانه 85 درصد می باشد، و بطور کلی متوسط رطوبت نسبی سالیانه در این روستا 56 درصد می باشد . بالاترین متوسط رطوبت نسبی روزانه به ماه های آبان ، شهریور و آذر ماه به ترتیب برابر با 72% ، 69% و 61% اختصاص داشته است، که آمار نشان از افزایش رطوبت در اواخر تابستان و اوائل پائیز دارد .

نکته حائز اهمیت اینکه رطوبت نسبی از اوائل پائیز به طرف فصل سرد کاهش چشمگیری را نشان می دهد که در اواخر بهار و اوائل تابستان دوباره کاهش را نشان می دهد . بیشترین میزان رطوبت نسبی در فروردین ماه ( 93% ) و کمترین آن در خرداد و بهمن ( 12 و 13% ) بوده است .

8- جریان باد روستا :

          جهت وزش باد غالب ، جنوب غربی ( سپس غرب ، شمال غربی و شرقی ) است ، که در ماه های فروردین ، خرداد ، مرداد و شهریور و آبان به ترتیب با حداکثر سرعت 20 ، 15 ، 7 ، 5 و 7 متر برثانیه می وزند ، سپس بادهای غربی در ماه های اردیبهشت و اسفند با حداکثر سرعت 7 و15 متر در ثانیه و بادهای شمال غربی در ماه های تیر و مهر با حداکثر سرعت 8 و12 متر در ثانیه و بادهای شرقی در ماه های آذر و دی ماه با حداکثر سرعت 8 و7 متر در ثانیه می وزند. بالاترین متوسط سرعت وزش ماهیانه باد به ماه های اسفند ، اردیبهشت ، خرداد و تیر با متوسط سرعت 6/2 برای اسفند و 3/1 متر بر ثانیه برای اردیبهشت ، خرداد و تیر می باشد .

9- پوشش گیاهی روستا :

روستای قره چشمه در منطقه ای جلگه ای بر دامنه ارتفاعات قزل امام در جنوب و چنار برون در غرب استقرار یافته است ، با وجود خاک حاصلخیز ، بارش مناسب ، به همراه آب و هوای مناسب ، ارتفاعات شمالی و غربی را درختان جنگلی پوشش داده اند .

پیرامون روستا را نیز جلگه ای حاصلخیز با انواع محصولات زراعی چون گندم ، برنج ، آفتابگردان ، سویا ، پنبه و .......در برگرفته است ، از گونه های درختی موجود در محیط روستا باید به درختان انجیر ، انار ، نارنگی ، گردو ، توت و کاج اشاره نمود .

10- ویژگی های اقتصادی روستا :

الف ) کشاورزی

     بنیاد اقتصادی روستای قره چشمه را کشاورزی تشکیل می دهد . از کل شاغلین ای روستا در سال 1373 که برابر : 599 نفر بوده ، 484 نفر ( معادل 81 درصد ) در بخش کشاورزی مشغول به فعالیت بوده اند . مجموع زمین های زیر کشت و آیش آبی و دیم در این روستا 844 هکتار می باشد ، که 345 هکتار ( 41 درصد ) زیر کشت آبی و 499 هکتار ( 59 درصد ) به کشت دیم اختصاص دارد.

در این روستا تعداد بهره برداران دارای گوسفند ، بز و گاو سنتی به ترتیب 32 ، 3 و 112 واحد می باشند .دام و طیور این روستا به ترتیب تعداد، نه بر اساس اهمیت عبارتند از گوسفند و بره با 992 راس ، مرغ و خروس با 555 قطعه ، اردک ، غاز و بوقلمون با 288 قطعه ، گاو و گوساله سنتی با 249 راس و بز و بزغاله با 9 راس .

در زمینه استفاده از ماشین آلات و تجهیزات جانبی باید به 33 دستگاه تراکتور ، 2 دستگاه بسته بند ، 8 تیلر ، 33 دستگاه دیسک ، 35 دستگاه گاوآهن تراکتور ، 31 موتور پمپ آب و 1 دستگاه کمباین جاندیر اشاره نمود .

ب ) صنعت  

    روستای قره چشمه در مجموع دارای 6 واحد صنعتی می باشد که تعداد کارکنان این واحدها 38 نفر میباشد، که 6 درصد جمعیت شاغل روستا را شامل می گردد .

این روستا دارای 1 واحد تولید آجر بوده که 30 نفر در این واحد مشغول به کار هستند و بقیه واحدها که 8 نفر کارکن دارند، به فعالیت هائی چون تولید ماشین آلات کشاورزی و جنگلداری ، عمل آوری و روکش کردن فلزات و فعالیت های مهندسی مکانیک عمومی ، نگهداری و تعمیر وسائل نقلیه موتوری و نانوائی مشغول می باشند

11- ویژگی های جمعیتی روستا :

روند تحولات جمعیت :

تجمع و تفرق جمعیت در هر ناحیه تابعی از عوامل طبیعی و انسانی آن منطقه می باشد، که خود را در قالب عوامل جذب و دفع جمعیت بروز می دهد، و مستقیما در تعداد و تراکم جمعیت موثر می باشد،که با گذشت زمان و تغییر در یکی از اجزاء ممکن است ،کل مجموعه دچار تحول گردد، وبه آن جمعیت یک مکان کاهش یا افزایش یابد . روستای قره چشمه نیز یکی از این قاعده مستثنی نیست ودر طول زمان جمعیت آن تغییراتی را پذیرفته است . در سال 1355 این روستا دارای 1188 نفر سکنه بوده که در مدت ده سال یعنی در سال 1365 به 2029 نفر افزایش یافته است ، و همین روند را با سرعت کمتری در دهه 75- 1365 طی می نماید، و به 2742 نفر افزایش می یابد و جالب اینکه علیرغم اینکه جمعیت روستا 3/2 برابر افزایش می یابد، ولی تعداد خانوار روستا در این مدت زمان 9/1 برابر افزایش می یابد، که این امر خود نشانی از افزایش رشد طبیعی جمعیت روستا می باشد .ولی قدر مسلم این است که تعداد جمعیت و خانوار از سال 75- 1355 روند صعودی را طی نموده که در دهه 75 – 65 بیشتر بوده است .

12- تاریخچه روستای قره چشمه :

در منطقه ای که روستای قره چشمه استقرار یافته قو میت های مختلفی زندگی می کنند ، غلبه با ترکمن هاست که در حدود 100 سال پیش و ماقبل آن بصورت متحرک دامداری و کشاورزی می کردند ، بدین صورت که امکان استقرار دائمی نداشتند، بلکه هر سال زمینی را زیر کشت غلات مورد نیاز خود می بردند و سال بعد این زمبن را ترک کرده و بجای دیگری می رفتند، و این روند ادامه داشت تا اینکه حدود 100 سال قبل اجداد ترکمن های امروزی ساکن به نام های سارجه و برادرانش ، کیجان ، آنابردیخان ، اراز قلی قره ، حاج تاقان دردی و........در قالب دو فامیل بنامهای مختوم و هلاکو در محل قره چشمه امروزی ساکن شدند.

راجع به وجه تسمیه روستا نه تنها در منابع مکتوب مطلبی یافت نشد بلکه اهالی روستا نیز دلیل این نامگذاری را نمی دانستند . لفظ قره چشمه از دو واژه ( قره ) و ( چشمه ) تشکیل شده است که قره به معنای سیاه و چشمه نیز خروج آب از سفره های زیرزمینی را گویند . که ما هر چقدر از چشمه هائی که یا آب تیره و یا گل آلود داشته باشد ویا اینکه رسوبات اطرافش به رنگ تیره یا سیاه باشد سوال کردیم جواب دادند که وجود ندارد وتنها چشمه این آبادی چشمه خواجه بیک در جنوب آبادی بوده که خشک شده است البته ذکر این نکته ضروری است شهرت یکی از طوایف ترکمن ساکن این آبادی ( قره ) می باشد .

13 – ویژگی های قومی روستا :

دسته بندی قومی روستای قره چشمه :

    در منطقه ای که روستای قره چشمه واقع شده قومیت های مختلفی زندگی می کنند،که غلبه با ترکمن ها می باشد ، بطوریکه اکثر اهالی روستای سیدآباد ، فارس ، روستای نیلی ، و بلوچ آباد، بلوچ هستند. ولی تعداد اندکی نیز افغانی در این روستا زندگی می کنند ، این روستا جزئی از روستای قره چشمه می باشد و کلا از ابعاد گوناگون به قره چشمه وابستگی دارد و فاصله این روستا تا قره چشمه 400 متر می باشد . دشت حلقه ( قلعه یا هلاکو ) و بقیه روستاهای شمالی نیز ترکمن می باشند .

حدود 100 سال پیش و ما قبل آن در منطقه ای که روستای قره چشمه در آن واقع گردیده ،افرادی ( ترکمن ها ) بصورت متحرک دامداری و کشاورزی می کردند ، بدین صورت که مکان استقرار دائمی نداشتند، بلکه هر ساله زمینی را زیر کشت غلات مورد نیاز خود می بردند، وسال بعد این زمین را ترک کرده و بجای دیگر می رفتند .و این روند ادامه داشت تا اینکه حدود 100 سال قبل اجداد ترکمن های امروزی ساکن روستا بنامهای سارجه ، برادرانش ، کیجان ، آنابردیخان ، اراز قلی قره ، حاج تاقان دردی و............در قالب دو فامیل بنام های مختوم و هلاکو تصمیم می گیرند، در محل روستای قره چشمه امروزی ساکن شوند ، هر کس به اندازه نیاز خانواده خود از زمین های روستا را زیر کشت می برد ،تا اینکه در سال 1331 دولت وقت اقدام به نقشه برداری و تقسیم زمین ها به اهالی روستا می نماید .

در حدود سالهای 45 – 44 بعلت بروز خشکسالی و برخی مشکلات دیگر عده ای اززابلی ها که در نقطه صفر مرزی زندگی می کردند، به قصد کاریابی ، سرزمین خود را ترک کرده و به این روستا  و نواحی پیرامون آن مهاجرت می نمایند، و در اراضی حاصلخیز مشغول به فعالیت می شوند. و علاوه براینها تعدادی بلوچ و سرخسی نیز در همین حوالی به این روستا وارد می شوند . در سال 1358 در زمان جنگ افغانستان برخی از افغانی هایی که با زابلی ها وابستگی فامیلی داشتند، و فامیل های آنان در این روستا زندگی می کردند، به روستای قره چشمه وارد می شوند، و تعدادی از آنان نیز شناسنامه ایرانی دریافت می نمایند. و حتی در زمان تقسیم زمین توسط هیات هفت نفره تعدادی از آنان موفق به دریافت زمین می شود .

پس بطور کلی در این روستا چهار تیره قومی بنام های ترکمنی ، زابلی ، بلوچی و افغانی زندگی می نمایند، که قوم غالب با بیشترین تعداد ، ترکمن ها می باشند. ترکمن ها به شدت به سنتها و سیدی خود پایبند هستند، و از مرزهای قومی خود محافظت می نمایند، و ارتباطات فامیلی آنها در درون خود می باشد، و با بلوچ ها ، زابلی ها و افغانها وصلت نمی کنند ،ولی در چند سال اخیر چند مورد وصلت با بلوچ ها و زابلیها صورت گرفته است، که بیانگر تغییر در سنتهای قومی است ولی بلوچ ها ، زابلی ها و افغانها با هم رابطه فامیلی دارند .

14 – نظام تصمیم گیری و مدیریت بومی :

    زمانی ترکمن ها در قالب دو فامیل به نام های مختوم و هلاکو بنیان این روستا را بنا نهادند، به علت کوچکی روستا و رابطه فامیلی نزدیک مدیریت روستا در دست ریش سفیدان و بزرگان روستا بوده است ، تا اینکه در رژیم گذشته کدخدا وخانه انصاف وظیفه مدیریت و حل اختلاف را بر دوش داشتند.

شیوه انتخاب کدخدا این بود ، که نماینده بخشدار در مسجد حضور پیدا می کرد ، و با رای مستقیم مردم و با تایید بالا دست شخصی را به عنوان کدخدا انتخاب می کردند. خانه انصاف این روستا دارای سه عضو بوده که یکی از روستای قزلجه ، یک عضو از سارلی سفلی و یک عضو نیز از روستای قره چشمه انتخاب می شود. وظیفه اصلی خانه انصاف حل اختلاف مختلف اهالی روستا بود ، که اکثریت قریب به اتفاق اختلافات در این مرکز حل می شد ، و در صورت حل نشدن اختلاف به مراجع قضایی مراجعه می نمودند.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی در اواخر سال 1358 ، اولین انتخابات شوراهای اسلامی روستاها برگزار گردید ، وچون انتخابات مجدد در موعد مقرر برگزار نگردید ، شوراهای این دوره تا سال 1378 باقی ماندند ، ودر سال 1378 انتخابات مجدد شوراها برگزار گردید ، و 5 نفر از میان کاندیدهای این دوره انتخاب شدند ، که 1 نفر ترکمن ، 3 نفر زابلی و 1 نفر بلوچ می باشند.

15 – نحوه تقسیم اراضی روستا :

          در حدود 100 سال پیش وقتی که دو فامیل مختوم و هلاکو در این روستا سکنی گزیدند، هر خانواده روستائی با توجه به نیاز و توان خود از اراضی روستا را زیر کشت انواع محصولات برد تا اینکه در سال 1331رژیم گذشته زمین های روستا را نقشه برداری نموده ،و به هر نفر 18 هکتار زمین بصورت 8 هکتار دیم در جنوب و 10 هکتار آبی در شمال روستا واگذار نمود . تمامی اراضی کشاورزی واگذار شده در اطراف آبادی دارای سند مالکیت ثبتی با تمام مشخصات زمین از قبیل شماره پلاک ، متراژ ، و غیره بود .

بعد از مدتی شخصی به نام« اعتباری» که دارای اصالت خراسانی بود، از طریق سرلشکر مزین و میرفندرسکی شروع به خرید زمین های تعدادی از اهالی روستا نمود ، چون زمین های خریداری شده در نقاط مختلف پراکنده بودند. اعتباری روستائیان را به زور مجبور به واگذاری زمین خود نمود، وبه آنها در جاهای دیگر زمین می داد ،تا اینکه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی زمین های این شخص توسط دولت مصادره شد. و سرپرستی این اراضی تا مدتی در اختیار شورای اسلامی روستا قرار داشت ،ولی دولت توسط هیات هفت نفره واگذاری زمین اراضی مصادره را به بلوچ ها ، زابلی ها ، و ترکمن ها و حتی افغان ها واگذار نمود. به طورکلی زمین های داخل آبادی دارای سند ثبتی مالکیت نیستند، وبه صورت قولنامه ای و عادی معامله می شوند، و تمامی زمین های خالی داخل ،آبادی نیز در مالکیت ترکمن هاست. و زمین های پیرامون آبادی تا مسافت محدود سند مالکیت ثبتی ندارند، و یا اگر مثل جنوب روستا دارای سند باشند ، سند آنها مشاع می باشد و در مالکیت ترکمن ها میباشد، و اراضی کشاورزی کلا دارای سند مالکیت ثبتی می باشند.

16 – نحوه شکل گیری روستای قره چشمه :

 بستر طبیعی و عوامل موثر در شکل گیری روستا :

          روستای قره چشمه در جنوب دشت گنبد بر گستره ای هموار استقرار یافته است، که حداکثر ارتفاع از سطح دریا کمتر از 80 متر می باشد. ارتفاعات با فاصله اندک ( در حدود 2 کیلومتر ) جنوب و شرق این روستا را محصور نموده است . کوه هایی با بیش از 800 متر ارتفاع که در جنوب روستا به کمتر از 100 متر در دامنه ها کاهش می یابد، و در پائین دست دشتی هموار با خاک های حاصلخیز را ایجاد نموده است .

1 منابع آب :

شاخه ای که از رودخانه تیل آباد که در محل با نام نوده مشهور می باشد، علاوه بر تاثیر بر کالبد روستا بطور غیر مستقیم با ترکیب سایر عوامل زمینه فعالیت کشاورزی را در این روستا فراهم نموده است ،و روستایی با ساختار اقتصادی مبتنی بر کشاورزی را بوجود آورده است.

2 خاک حاصلخیز :

 خاکهای حاصلخیز کشاورزی که بستر اصلی روستا را شامل می گردد.قسمت های شمالی و غربی روستا را فراگرفته و زمینه استقرار روستا را در پهنه ای کشاورزی فراهم نموده و ساکنان روستا را در این بخش از فعالیت ، مشغول نموده است.

3 راههای ارتباطی :

محور ارتباطی آزادشهر – مینودشت از شمال غربی روستای قره چشمه عبور می نماید،و موقعیت ارتباطی مطلوبی را برای این روستا فراهم نموده است ، علاوه بر این با توجه به نقش راههای ارتباطی جهت توسعه روستا به سمت این محور در حال گسترش می باشد ، بطوری که اکثریت واحدهای مسکونی نوساز این روستا در امتداد این محور گسترده شده اند .

17 – شبکه ارتباطی روستا با سایر نقاط :

          روستای قره چشمه در مسیر محور ارتباطی آزادشهر – مینودشت واقع گردیده است . این محور ارتباطی آسفالته که دارای جهتی جنوب غربی – شمال شرقی می باشد، 26 کیلومتر طول دارد ، پیکره اصلی روستای قره چپشمه در جنوب این محور و در فاصله 14 کیلومتری از شهر مینودشت و 12 کیلومتری آزادشهر قرار دارد . بجز این محور ارتباطی مهم تنها راه ارتباطی دیگر این روستا که اهمیت چندانی ندارد ، راهی از نوع خاکی است، که به سمت جنوب شرقی امتداد دارد، و در پایان به روستا ی مبارک آباد ختم می شود .

18 – شبکه معابر روستا :

          روستای قره چشمه در حاشیه راه ارتباطی آزادشهر به مینودشت واقع گردیده است . به جز چند واحد خدماتی ( آموزش و درمانی ) که در ضلع شمال شرقی راه ارتباطی مذکور واقع شده اند ، بقیه بافت روستا در سمت جنوب غربی آن واقع شده است. طول بافت روستا در حاشیه راه فوق کمتر از 5/0 کیلومتر است، و برخی از واحد های مسکونی و خدماتی حاشیه آن بطور مستقیم دسترسی خود را از راه ارتباطی مذکور می گیرند . از راه اصلی مینودشت به آزادشهر 7 شاخه به سمت درون روستا منشعب می گردد، که در بین آنها یک شاخه که محور مرکزی روستا را تشکیل می دهد، دارای نقش اصلی است، و طول آن برابر بیش از 700 متر است، طولانی ترین مسیر ارتباطی درون روستا را شامل می شود .

با توجه به اینکه شکل کالبدی روستا دارای کشیدگی در جهات جنوب غربی – شمال شرقی است ، شبکه معابر اصلی روستا نیز در جهت مذکور احداث گردیده اند، ومعابر فرعی با طول و عرض کمتر در جهت عمود بر معابر مذکور احداث شده اند .

شبکه معابر این روستا نسبتا منظم و متمایل به شبکه شطرنجی می باشد . در نقاطی از بافت های این روستا نیز معابر از مالکیت ها تفکیک نشده و سطوحی از فضاهای باز بعنوان معابر نیز عمل می کنند، و در واقع معابر دارای لبه های تعریف شده ای نیست .در مسیر بعضی از معابر نیز پیچ و خمهایی وجود دارد، که حرکت سواره را با دشواری هایی روبرو می کند .

نیازهای ارتباطی درونی روستا بصورت پیاده انجام می پذیرد، واز این بابت مشکل عمده ای برای ساکنین وجود ندارد. اما دسترسی به واحد های خدماتی واقع در ضلع شرقی بدلیل عبور از سطح راه ارتباطی مینودشت به آزادشهر با خطراتی برای مراجعین روبرو می باشد.

19 – کیفیت بافت روستا :

          با نگرشی کلی به سیمای روستای قره چشمه متوجه می شویم، که از مجموع 525 واحد ساختمانی موجود در روستا 268 واحد که برابر 51 درصد می باشد، از کیفیت مناسبی برخوردار بوده و قابل نگهداری می باشند ،و در کل عرصه روستا بویژه در کنار معابر اصلی پراکنده شده اند . واحد های تعمیری بعد از واحدهای قابل نگهداری بیشترین نسبت واحدهای روستا را که 163 واحد و برابر 31 درصد می باشند، را شامل می شود. این دسته از بناها در کل عرصه روستا به ویژه در داخل بلوک ها استقرار یافته اند.

واحدهای نوساز که تعداد آنان 75 واحد و برابر 14 درصد می باشند، بیشتر در حاشیه معابر و در پیرامون روستا استقرار یافته اند . واحدهای تخریبی روستا که بیشتر در امتداد شمالی و جنوبی روستا استقرار یافته ، 16 واحد می باشند ،و 3 درصد از کل واحدهای ساختمانی روستا را شامل می شوند.واحدهای در حال ساخت که بیشتر در شمال غربی روستا استقرار یافته اند 3 واحد می باشند، و برابر 57% درصد از کل واحدهای ساختمانی روستا می باشند.

20 – معماری و ترکیب فضاهای مسکونی و واحدهای همسایگی :

شکل مسکن در روستای قره چشمه همانند شکل و نوع مسکن در شمال کشور می باشد. خانه معمولا در یک طبقه و با سقف شیبدار می باشد ، و فضاهای خانه در دو ایوان سرپوشیده قرار گرفته اند.

            عمدتا فرم مسکن کشیدگی شرقی – غربی دارد ، و نمای اصلی خانه به سمت شمال        ( وزش باد از دریا ) قرر دارد ، نحوه استقرار واحدهای مسکونی به صورت پراکنده و با فاصله از یکدیگر است. بافت روستا به صورت باز و پراکنده می باشد ، و از بافت متراکم پرهیز شده است. در این الگوی اسقرار امکان ایجاد کوران و حرکت باد در بین واحدهای مسکونی وجود دارد ، و این عاملی برای کاهش رطوبت می باشد.

          عمده ترین مصالح به کار رفته در ساخت و ساز خانه ها ، آجر ، چوب و آهن است. پی ها معمولا سنگی و دیوار آجری و باربر و پوشش سقف عمدتا تیر پوشش و گاه اطاق ضربی و حتی تیرچه بلوک و سقف شیبدار گالوانیزه می باشد. سطوح خارجی نما عمدتا کاه گل و گاه سنگی و سیمانی است.

          بر خلاف روستاهای کنار کویر و فلات مرکزی ایران که بافت روستاها متراکم و واحدهای همسایگی عمدتا با کوچه یا یک فضای میدانچه که بسته است ، تعریف می شود . در قسمت های شرقی کشور و به ویژه این روستا ، واحد همسایگی به صورتی مشخص دیده نمی شود ، ولی تعدادی از خانه ها ( که معمولا ساکنین آنها با یکدیگر ارتباط خویشاوندی نزدیک دارند ) ، عمدتا در دور فضای بازی که نقش حیاط مشترک آنها را دارد ، شکل می گیرد. دیوار یا پرچینی دور تا دور این خانه ها کشیده شده است ، و این فضای باز تعریف کننده یک واحد همسایگی می باشد.

          معمولا در قدیم خانه ها در داخل زمین های کشاورزی قرار داشته، که بعد از بزرگ شدن فرزندان فضاهای کشاورزی اطراف حیاط جهت ساخت واحدهای مسکونی فرزندان اختصاص می یافته است. همانطور که گفته شد ،این خانه ها دور تا دور یک فضای باز مشترک که معمولا محل نگهداری دام است در یک حیاط بزرگ قرار گرفته اند، که این تعریف واحد همسایگی را در محل ترکمن نشین با شدت بیشتری می توان دید. اما در محله افاغنه و زابلی ها که بعدها به این روستا کوچ کردند، به علت نبود زمین کافی مانند سابق خانه ها عمدتا در کنار یکدیگر و در امتداد یک مسیر شکل گرفته است، که بافت محلی این محلات متراکم تراز محله ترکمن نشین است.

البته تشخیص این گونه استقرار به صورت واضح نیست و ممکن است سه یا حتی دو خانه در دور یک فضای کوچک شکل گرفته باشند . این گونه نحوه استقرار ، از لحاظ امنیتی ساکنین خانه ها بسیار حائز اهمیت است، و نظارت از اطراف به این گونه فضاها وجود دارد، و فضا های بین خانه ها عمدتا محل نگهداری دام ها و پرورش مرغ و خروس می باشد، و کمتر کاشتی در آنها انجام می گیرد.

این گونه فضاها در نحوه استقرار ، از لحاظ امنیتی ساکنین خانه ها بسیار حائز اهمیت است و نظارت از اطراف به این گونه فضاها وجود دارد و فضاهای بین خانه ها عمدتا محل نگهداری دام ها و پرورش مرغ و خروس می باشد و کمتر کاشتی در آنها انجام می گیرد.

این گونه فضاها در نحوه استقرار واحدهای مسکونی نوساز باید دیده می شود، و خانه های مسکونی جدید به گونه ای استقرار یابند، که باعث تقویت و تعریف کاملتر این گونه فضاها بشنوند.

،یک عامل مهم دیگر در چگونگی استقرار واحدهای مسکونی راههای ارتباطی است، بطوری که در نوسازی جدید عمدتا در مسیر راه های اصلی روستا و یا در کنار جاده ارتباطی بین المللی قرار گرفته است. شناخت راه های ارتباطی اصلی داخل روستا و ساماندهی و اصلاح شبکه معابر امکانات جدید و تقریبا مشابهی را جهت استقرار واحدهای مسکونی نوساز در بافت روستا بوجود می آورد.

21- محلات روستا :

            در روستای قره چشمه چهار تیره قومی در قسمت های مختلف زندگی می کنند، که هر تیره تقریبا مکان خاصی را تحت عنوان محله به خود اختصاص داده است. در این روستا چهار محله اصلی وجود دارد، که پیکره  اصلی روستا به محله ترکمن ها اختصاص دارد.زیرا این قوم بومیان و کسانی بوده اند، که سنگ بنای این روستا را بنا نهاده اند . محله ترکمن ها تقریبا نیمه شرقی و مرکزی روستا را در بر می گیرد ، پیکره اصلی محله بلوچ ها تقریبا شمال غربی روستای قره چشمه را شامل می شود البته تعدادی از بلوچ ها نیز در جنوب محله افغان ها زندگی می کنند. محله زابلی ها که چهارمین محله این روستا می باشد در جنوب شرق روستا استقرار یافته است. محله افغان ها نیز در جنوب محله بلوچ نشین اسقرار یافته است.  

 

22-جاذبه های دیدنی :

          روستای قره چشمه به سبب توانمندی ها و استعدادهایی که دارد ، جاذبه های دیدنی بسیاری دارد.

الف ) جاذبه های تاریخی :

          در روستای قره چشمه یک تپه تاریخی – فرهنگی وجود دارد ، که تحت نام « تپه مزار قره چشمه » که در سیاهه ی آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. این اثر تاریخی در تیرماه 1384 شناسایی و ثبت گردید.

تپه مزار :

          تپه مزار در فاصله یک کیلومتری غرب روستای قره چشمه و 150 متری جنوب جاده آزادشهر – مینودشت و در مجاورت کارخانه آجر ماشینی واقع شده است. و دارای مختصات طول جغرافیایی 7/55-14-55 و عرض جغرافیایی 9/55 – 08-37 و 123 متر ارتفاع از سطح دریا می باشد.

          این تپه با فرم بیضی شکل دارای 240 متر طول ، 100 متر عرض و 12 متر از سطح زمین های اطراف است ، که بر روی ارتفاعات طبیعی و کوهپایه ای مشرف به جاده آزادشهر – مینودشت قرار گرفته است ، و دارای سه برجستگی عمده می باشد ، که در امتداد محور شرقی – غربی چیده شده اند. بخش شرقی و غربی تپه مزار به گورستان تغییر کاربری داده شده است ، و بخش اصلی یا میانی آن نسبتا سالم و دست نخورده باقی مانده است. یک راه خاکی که از جاده اصلی آزادشهر – مینودشت جدا گردیده ، پس از گذر از کناره شرقی کارخانه آجر – به سمت مزارع جنوبی و بالا دست حرکت می کند. این جاده از روی عرصه تپه مزار عبور کرده و بین تپه غربی و میانی فاصله ایجاد نموده است. در شمال و شرق این تپه بلافاصله زمین های کشاورزی و دشت آغاز می گردد. از بدنه شرقی این تپه آبراهه و راه بین مزارع عبور می کند.

          در بررسی و بازدیدی که از این اثر با هدف تهیه و تنظیم پرونده پیشنهاد ثبت آن انجام شد، آثار سفالینه های قرمز و خاکستری ، بقایای استخوان های انسانی و جانوری متعددی مشاهده و جمع آوری گردید . بر اساس مطالعه مقدماتی و اولیه که بر روی این داده های فرهنگی جمع آوری شده ، انجام شد ، به نظر می رسد ، قدمت تپه مزار به دوره های هزاره اول و تاریخی می رسد.

ب ) جاذبه های دینی :

          روستای قره چشمه یک روستای مذهبی با مردمانی مومن و متدین می باشند ، دین تمامی آنها اسلام و مذهب غالب روستا ، تسنن است. در این روستا ، دو مکان و جاذبه دینی وجود دارد.

1-مسجد :

این مسجد نسبتا قدیمی در شمال شرقی روستا با مساحت 1038 متر مربع احداث شده است ، و 54% از کل مساحت روستا را شامل می گردد.

2- زیارتگاه قزل امام :

          این زیارتگاه در فاصله 2 کیلومتری جنوب روستای قره چشمه قرار گرفته است ، و با شهر مینودشت 16 کیلومتر فاصله دارد. نسبت این زیارتگاه به امامزادگان آق امام شهرستان آزادشهر  می رسد. . به بیان دیگر قزل امام، خواهر امام زادگان آق امام می باشد.

          زیارتگاه قزل امام در یک محیط جنگلی مفرح و در پای کوه قرار گرفته است ، که جبهه جنوب و شرق و غرب محدود به درختان جنگلی و جبهه شمالی آن به زمین های کشاورزی منتهی می شود. این زیارتگاه دارای سه ساختمان زائرسرا است ، که آب مصرفی این مکان از طریق آب باران تامین می شود. آب باران از پشت بام ساختمان های زائرسرا و به توسط لوله به آب انبار ( این آب انبارها به گویش ترکمنی لاری می نامند ) منتقل می شود. قبر قزل امام در داخل یک ضریح فلزی قرار گرفته و دارای یک سنگ قبر مرمری جدید می باشد ، که بر روی این سنگ قبر عبارت زیر کتابت شده است.

باز خوانی کتیبه سنگ مزار زیارتگاه قزل امام  :

« مقبره متبرکه / زیارتگاه قزل امام

بسم الله الرحمن الرحیم / انا انزالله فی لیله القدر/

و ما ادارک ما لیله القدر / لیله القدر خیر من الف شهر /

تنزل الملائکه و الروح فیها باذن ربهم من کل امر/

سلام هی حتی  مطلع الفجر / »( سوره قدر )

جاذبه های صنایع دستی :

          از آنجائیکه روستای قره چشمه ،به لطف داشتن توانمندیهای خدادای همانند زمین حاصلخیز ، آب فراوان ، هوای مناسب و موقعیت قرارگیری ، از گذشته مهاجرپذیر بوده است. از این رو قومیت های مختلفی در این روستا زندگی می کنند ، که مهمترین آنها ترکمن ها ، سیستانی ، بلوچ و فارس و تعداد کمی افغانی است ، که غلبه با ترکمن ها می باشد. هر کدام از این اقوام صنایع دستی ویژه ای خود دارند ، که مهمترین صنایع دستی روستای قره چشمه عبارتند از :

          بافت قالی و قالیچه و پشتی و دیگر بافت های ترکمنی ، نوغانداری و ابریشم بافی ، نمد مالی و سوزن دوزی.

جاذبه های طبیعی و گردشگری :

          روستای قره چشمه ، روستایی جلگه ای با زمین های حاصلخیز است ، که در فصل کشاورزی ( گندم ، شالی یا برنج ، کلزا ، آفتابگردان و ... ) چشم اندازهای بدیعی به وجود می آید ، افزون بر آن و با فاصله 1 کیلومتری روستا ارتفاعات و جنگل دیده می شود ، که این بخشی از طبیعت روستا ، دارای جاذبه های دیدنی و تفریحی بسیار است.

 

 

  

+ نوشته شده در  سه شنبه یکم اردیبهشت 1388ساعت 10:51 قبل از ظهر  توسط عليرضا حصارنوي_باستان شناس  |